mikudagur 9. mars 1966síða 2

Nr. 19 SOSIALURIN 9. mars 1966 SØGAN UM HEIMASTÝRISLÓGINA undir Forvitnisligt at fara at lesa bókling um føroysk stjórnar- viðurskifti, serliga tå ið tað er ungur føroyingur, ið beint nú hev- ur stríðst sær fyri státsvísindalig- um prégv, sum er høvundin. Eg havi við serligum athuga lis- ið bóklingin, ti hann viðgerð ein tíðartein føroyskum politikki, sum eg persónliga havi tikið lut í og upplivað við hvørjari nerv. Beinagrindin í bóklinginum er í | lagi. Men eg vil ikki síga, at tað | til fullna eydnast høvundanum at náa hinum fulla sannleikanum ella fullu fatanini politisku eikunum og tí, ið liggur aftan- fyri. sum hann setti sær fyri. eg ikki at eisini veruliga hevur í | er av | høv- | lagt | Hóast ivist i, undin sær nær við at fáa ta rottu lysing- | fyri, at hann) | varhugan av, | ina, kemst mær | kortini at tað vil hava tydning fyri at náa |! sannlysingini, at menn, ið kenna.) ja, hava upplivað tíðina, ið verður viðmerkingar. sjálvur hevur vidgjørd, Hetta tað sømir seg einum vísindamanni. at í | gera sínar sigur høvundin eisini sum Vegna plásstrot skal eg royna gera so stutt møguligt viðmerkingum mínum, men nakað | til. av sum av blaðrúmd må FOLKAATKVØDAN TANN 14. SEPTEMBER 1946 Høvundin er beinur, tå ið hann | heldur fram. at félkaatkvødan av; 14. september 1946 var i sær sjålv- | um ikki ein avgerð, men ein spum ingur til tá ið hin endiliga stjørnarstødan skuldi tak-| vegleiðingar, ast. | Men júst ti, at henda útlegging | er bein, kennir maður seg illa við, | at høvundin ið, sum hann tekur | til, vil leita eftir ella fólksins sonnu meining og leggur burtur úr kanning síni. úrslitið av atkvøduni hevði eisini annað tal enn 5.660 fyri loysingini og 5.449 fyri stjónarupp- | skotinum. Av atkvødusedlum við, nei fyri bæði loysingini É stjórn-| aruppskotinum vóru fleiri enn mun | urin millum loysingaratkvødurnar fannleikanum | vilja, i at og tær fyri stjórnaruppskotinum. | Hesi neiini saman við atkvøbum | fyri stjórnaruppskotnum vóru fleiri | atkvødur enn loysingaratkvødurnar, | Taka vit eftir prónum fyri fólks-| ins sonnu meining, vóru bæði upp | skotini fallin. | So satt sum félkaatkvødan hevði | tað til endamáls finna, hvussu) fólksins meining lá, megu vit taka | nei-atkvødurnar við. Tað ber ikki | til at síga, - tær juridiskt vóru | ógyldugar, tí tað var ikki sam- | tykt av tinginum, at menn kundu atkvøda fyri, at hvorki uppskotið, skuldi verða framt. Nei-atkvødur-| nar vóru givnar í fullgóðari trúgv | sum loyviligar við tað, at eingin) minni maður enn formaðurin fyri. størsta politiska flokkinum i Før-| oyum, formuður Føroya logtings | og av fjøldini høgt metti logfrød- | ingi harra Tórstein Petersen råddi | ollum, sum ikki vildu loysing, men | sum heldur ikki dámdu stjórnar-| uppskotið, at seta nei á atkvoðu- | seðilin fyri at sýna sonnu meining sína | Hesi nei-atkvødumenn og kvinn-| ur hava onga løtu ivast í, at tað, sum fólkaflokksmaðurin, løgtings- formaðurin lógfróðingurin vid hægsta ið kundi gevast manni i Føroyum, var at líta á. Og ið hetta kann sigast menn samdir kvødan vegleidandi, til nei atkvødurnar ur svarað verður at at og autoriteti, tá og eru um, at ikki burt- var ber leggja tá ið at úr, | dugir eftir Zacharias Vang spurningin, hvussu nógv, ið vóru fyri, og hvussu nógv, ið vóru ímót hesum upskotum um loysing ella at taka við uppskotinum frá don- sku stjórnini um stýriskipan fyri | Føroyar. Men at leggja nei-atkvødurnar burtur úr er ikki juridiskt skeivt. Tað er tí ikki rætt, men villeid- | hvat ið| var ætlað við atkvøduni, nevniliga | andi, um tú leitar eftir, at hon skuldi vera ein sannroynd viðvíkjandi teirri veruligu støduni hjá fólkinum til spurningarnar, | sum vóru uppi. TJÓÐSKAPAR- SPURNINGURIN Høvundin vil halda, at javnadar- menn hava sagt ov nógv, tá ið) teir hava hildið fram, at tann tjóðskaparligi spurningurin er loyst | ur við stýrisskipanini. javnaðarmenn Jú, halda | hann vera loystan yvir fyri dønum, | megu ið eru teir, sum hava verið og eru | móðurmál átti, um góðkenning av. okkara flaggi, okkara mentan sum | tjóð og góðkenning av okkum sum | teimum | at serstøk norðlendsk tjóð. Henda togan og træta er loyst|Sum tjóðveldismenn gjørdu á tingi, heimastýrislagið stjórnarskipanin av | hóast flokkurin | handilin kundi gjørst til hitt dygg-| við. tað at 1948 góðkennir. føroyingar sum serstøk tjóð, høvudsmål føroyskt mål sum å | øllum økjum i Føroyum, | føroyska merkið sum á knettinum, 100 pst. arbeiðara- og fiskimanna fyritøku, soleiðis sum tjóðveldis- | flokksins høvudsmadur Erlendur | Paturssonur gjørdi í >14. sept. yvir fyri Á. T. uttan samtykki frá ábyrgdar- monnum fiskimannafelaganna, men á egnu ábyrgd at steðga einum fiskimannaverkfalli og skriva und- | teir | Paturssonur | mannafeløgini | veg lannar parturin í tjóðskapartog- | anini. | Hendan togan tók seg upp við tjødskaparrørsluni, ið kom fram) við aldarskiftið. | Høvudstættirnir í hesi togan var| spurningurin, hvørja stóðu okkara | okkara | at |tjødarmerki á landi og á øllum |gerast tílíki amboð við tað, at ar: i ar i S ; hann við glasili úrsliti vdi |. - Á í ati á | okkara skipum, hvar ið tey so eru | 1 i 8 gum úrsl he Øl veita hevuðsatsókn sína móti javn | tikið upp innflyting av ymsum út- ikki koma inná drigt orðaskifti um hetta, men einans loyva mær at spyrja høvundan, um hann veruliga heldur tað vera verkamannaflokkslig eyðkenni: innan sær at hýsa so nógvum borgarligum kapitalistiskt hugaðum monnum og kvinnum, at hin sosia- listiskt innstillaði parturin einans er 1/3 av flokksins liði, við grimdum at leggjast á eina Eg skal ir ein sáttmála, sum trælabant fi- skimenninar til ævigar tíðir til ein ið enn tann, høvdu, såttmåla, var verri soleiðis sum gjørdi, st6du felagar teirra fiski- vinning vóru á hóast til vid tað, at frá Danmark um studuli, ið vildi hjálpt teimum hildið út, so leingi verið og henda gerð verður ikki betri fyri tí, at maðurin segði, at heldur skuldu fiskimenn tapa, enn teir skuldu tyggja hjálp frá dønum, at leggja við kapitalistisku borgarligu | landshandilin, at einmælt saman avtaka visti, at asta amboð hjá fiskimonnum og okkara fiskivinnu at fingið útgerð- ina so biliga sum tað er møguligt landshandilin var eisini við at fastan rætt til yvirtøku av øllum | gerdarvørum, foroyskum málum, a-málini bara | at seta sum treyt fyri kommunu vid vanligum meirluta samtykt á|at seta í fyritøku, at hon skal Føroya løgtingi og í landsstýri og|Siga frá sær 'allan atkvoðurætt, hini málini líka til loysing eftir fyri at einstakur privatkapitalistur | nærri samráðing um yvirtøkuhåttin | At vit føroyingar sjálvir íkki, eru samdir um, hvussu allar tjóð-| skaparligar súðir skulu syftast, er, ein annar spurningur. Har verður tað hjá okkum sum hjá øllum tj68, um, at meirlutin má ráða. | Henda spurning loyvdi eg mær nú á studentafelagsfundum, eg var á, at biðja um at fáa til viðgerðar á einum serligum fundi um bara hann. Eg helt, at menn høvdu hug at jåtta umbøn mína. Ég vil tí hesum spurningi viðvíkjandi lata ljóði av og goyma ta gjøllari vid- gerdina til henda fundin. HVØRJUM FLOKKUM HEIMA- |heimastyrisløgini, STYRISLOGIN HEVUR TÆNT OG GAGNAD Høvundin hevur ymsar ætlanir um, hverjum flokki og flokkum heimastýrisskipanin hevur gagnað ella ikki gagnað, og er komin til tað úrslit, at allir teir borgarligu | kapitalistisku flokkarnir = kunnu vera nøgdir við nýskipanina, með- an verkamannaflokkarnir, javn- adaflokkurin og tjóðveldisflokk- | urin, mega sigast at hava verið fyri skerdum luti, og høvundin dugir ikki at skilja, at javnadar- menn kunnu siga seg at vera nøgd- lar við úrslitið av heimastýrislógini og vera nøgdir við hana. fólkaat | høvundin fær tjóðveldis- til verkamannaflokk, vist Hvussu flokkin ein fáur javnaðarmaður at uppá ! fata. skal hava ræði einsamallur, soleiðis sum ftjóðveldismenninir í lands- stýrinum Karsten Hoydal og Er- lendur Paturssonur saman við hin- um landsstýrismonnunum fólka- flokksmanninum Hákun Djurhuusi og gamla sjálvstýrismanninum Nielsi Wintheri Poulsen gjørdu yvir fyri Froðbiar sóknar kom- munu, ið hevði samtykt at seta | 165.000 í sleipistødina á Tvøroyri. | | | | | | Kann nakar kapitalistiskur borg- arligur = politikkur verða meiri harðrendur móti hugsjónini fyri sonnum arbeiðarapolitikki? Tað er eyðvitað, at teir borgar- ligu kapitalistisku flokkarnir undir eins og teir høvdu undir amtsveldinum, hava fyrimunirnar, so leingi teir sita vid meirlutanum. Tað er meirlutastødan og ikki amtslagið ella ella stjórnarskipanin 1948, sum gevur fyrimunirnar teir borgarliga. Uttan mun (Ål heimastýrislagið vilja teir halda á hesum fyrimunum, so leingi teir sita við meirlutanum. Og tað verður valla lættari hjá fiskimanna- og arbeidarafjøldini at finna inná ta sosialistisku leiðina at fremja ein sannan verkamanna- politikk aftaná ein loysing tað er undir heimastýrislagnum. Tað ljóðaði hvøllt fyri javnaðar- manna oyrum dag dag har uppi í Íslandi, áðrenn Íslendingar høvdu tikið loysingina, at so brátt av til amtsstødu ella um Erlendur | við peningalig- | tað skuldi | soleiðis | lands- | enn | Ísland hevði loyst, vildu allir is- lendingar at kalla verða sosialistar. Men hvussu gekkst tá ið leyst var? Jú} íslendsku javnaðjarmenniniir sita ikki longri uppi enn sum fjórði — størsti flokkurin, meðan javnaðarmenn í Føroyum hava tikið seg fram til stórsta flokkin og standa fyri — tað ivast eingin skilamaður í — størri framlopum | lenn á nøkrum sinni áður. Stjórnarskipanin forðar ikki javn | aðarmonnum at vinna meirlutan í | fólkinum. Tveturímóti | Tað skuldi verið lagaligari hjá | javnaðarmonnum at vunnið henda | meirluta = undir heimastýrislógini | | vid fíggjarvaldi og teimum stjórnar | spurning- |ligu og tjodskaparligu | |unum gjørdum til heimaspurningar | | enn tað var undir amtstøduni, tå | lið alt hitt stjórnarliga og tjóðskap-| | arliga stríðið var vent móti dønum. | | Høvundans hugsan, at tá ið loys-| lingin ikki verður tikin, hevði tad | verið betri fyri sannan verka-| | mannapolitikk at farið aftur til og amtsstøduna, er neyvan | I |} | aftur um | vælgrundað. | | Annað er, at eingin, heldur ikki | | sambandsflokkurin, vil fara undir | eina amtsstødu í øllum lík hinum | |amtunum í rikinum við sama tolli, | kommunu- og státsskattum og goðr-| |um rættindum og skyldum. Metan jum fyrimunir og missmunir í hes- | er ti uttan veruligan athuga | |og liggur uttan fyri dagsspurning. | } | | Heldur enn amtsstoðuna ella | og meiri enn| | fólkaflokkurin og hinir borgar-| 'ligu kapitalistisku flokkarnir hevur | tjødveldid tarnað javnaðarmonnum | vid at hava gingid undir følskum |skinni og kalla seg verkamanna- | og fiskimannaflokkur og so kortini valdi teirra borgarligu og | vera i sum Erlendur móti eins neynt — gjørdi t.d. beiðara- og fiskimannafyritdkuni | |A. T, sum hann ikki aftraði seg við at kalla fyri Suðurpólin, ið sum ein »polypur« át seg inn og | oydilegdi fiskimenn og arbeiðs- | menn og var ein skaðagripur fyri | Foroya fólk og land. | | | EIN LITIL SKEIVLEIKI ELLA MISTAK Høvundin skrivar sum tað i 1958 | var møguligt hjá teimum sokallaðu sjálvstýrisbólkunum ella sjálvstýr- isflokkunum at mynda landsstýri einsamallir á sama hátt sum í 1962. Hetta er eitt mistak, tí teir til- samans ikki vóru meiri enn 15 tingmenn av 30 — tjóðveldið 7, fólkaflokkurin 5, gamla sjálvstýrið 2 og framburðsflokkurin 1. aðarmonnum, frammanfyri Paturssonur og a! LÓGGÁVUVALD ELLA IKKI Ikki kann sigast annað, enn at høvundin er heldur enn ikki yvir- Í leikin ella »arogantur« í málbrúki sínum, tá ið hann talar um lóg- gávuvald tingsins. ' Tað er vist greitt, at logfrøding- | ar eru ósamdir, ikki í ti, at lóg- | gåvuvaldi$ sambært grundlógina liggur hjá fólkatingi og kongi, men um hvørvitt tað ber til hjá kongi og fólkatingi at »delegera« hetta lóggávuvald til annan við- | víkjandi ávísum fólkum og stóðum í ríkinum. | Teir løgfrødingar, ið vóru ráð- 'gevarar og við at smíða heima- stýrislógina, hildu fram, at fólka- ting og kongur kunnu við lóg, samtykt á tingi og undirskrivað av kongi, geva Føroyum lóggávuvald sítt fyri åvis stød, mál og målsøki heima hjá sær sjálvum, soleiðis sum gjørt varð í heimastýrislógini, ið er einmælt samtykt á ríkisdegi og undirskrivað av kongi. Maður kann samanbera hetta við kommunalt sjálvstýri, sum honum lystir, og fáa at líkjast, men tað er kortini sjálvstýrið, sum heldur fyri gøllum dómstólum, tí tað er prógv- að við mongu tiltiknu lógum sum grundarlagi fyri dómum. Tað er sagt, at fólkating og kon- gur kunnu taka sjálvstýrið av við við lóg at avtaka heimastýrislógina. Men hetta er ein óveruligur tanki, tí heimastýrislógin botnar í drúgv- um principiellum samráðingum millum tvinni fólk, tað danska og tað føroyska, um framtidarskipan teirra millum, og hver einasti fólka tingsmaður saman við kongi góðtók sum sagt hesa skipan. Um tað »teoretiskt« ber til hjá følkatinginum og kongi við nýggj- lóg taka tingsins lóggávu- vald aftur, skal eg sjálvandi sum leikmaður lata vera við at »dosera« nakað um. Men eg veit, at tað í ikki hendir, tí tað øllum forútsetning- tjóða millum. ari at veruleikanum gongur fyri ímóti um rætti íva vilja Og eingin dani við vera í um, hvat føroyingar geva, um danir skuldu gloymt seg sjålvar, hvat ið maður og mansins orð eiga at telja millum menn. svar Zacharias Vang skal hava tekk fyri, at hann longu so stutta tíð aftaná embætisprógv sítt hevur {lagt bókling úr hondum um sø brennandi = spurningar sum teir stjórnarligu. Tað skal sigast, at hann hevur rakað í eiminum, so brandarnir eru komnir undan og hava fest í. Føroyingar eiga at fáa sær henda bóklingi- e dejlig nem varme e god økonomi e indbyggettank... Ff.Valdemar Liitzen tif. 1020 Tórshavn