leygardagur 24. februar 1968síða 4

SLAGIÐ VIÐ LA PLATA eftir G.Landsborough. Michel Nielsen týddi VIIT. Nakrar fåar timar seinni, um um morgunin tann 3. desem- ber så manningin å Graf Spee, at teir sigldu beint móti einum ødrum stórum farmaskipi, Langsdorff kundi standa ímóti freistingini at taka eitt skip aft- urat. Hetta skipið æt Tairora, umleið 8.000 tons, sum Furness, Withy Line átti. Skiparin æt W. B. S. Starr og var frá Liver- pool. Starr hevði hoyrt um óhappið hjá Doric Star dagin fyri, og hann sigldi vestureftir fyri at sleppa úr tí vandamikla økinum. Hetta skuldi hann tó aldri gjørt, tí lummaslagskipið sigldi eisini vestureftir, og hevði soleiðis siglt beini á hann. Av ti at hann ikki visti, hvat ið hevði beint fyri Doric Star, um tað var kavbátur. vápnaður krússari ella slagskip, hann visti bert, at hon var blivin álopin. so var hann sjálvur á brúnni áðrenn morgunin kom. Soleiðis var tað í lýsingini, at hann sá roykin frá slagskipinum á bak- borðs Hann kundi ikki avgera, um tað var eitt týskt ella bretskt slagskip, so ti bíð- aði hann við at senda SOS út. 80 sá hann tað franska flaggið á slagskipinum og byrjaði at fola seg væl til passar aftur. Tó ansaði hann alla tíðina væl eft, ir, meðan teir fingu hongt bjarg ingarbátarnar út. so teir skjótt kundu setast á flot. og síðu. Knappliga sá manningin á Tairo eitt nýtt flagg fara upp á skipinum, og teir gløddu við, tá teir sóu, at tað var tað risastóra høkukrossflaggid. Feir Vóru snyttir, og nú var figgindin bert tveir fjórðingar burtur við ka- nónum sínum peikandi beint móti teimum. Starr sá eini boð: Steðgið maskinunum, og ein granat brast í sjógvin beint framman fyri teimum fyri at siga frá, at tað var tann rama álvara. Alt fyri eitt gav Starr boð um at senda út neyðarkall, og telegrafisturin, P. J. Cum- mings sendi: ålopin av týskum slagskipi, Admiral Scheer saman vid positiónini. Umborð á Graf Spee sóu teir alt fyri eitt at bretar nýttu radio, og teir byrjaðu tí at skjóta fyri at steðga teimum. Granatir brustu inn á brúnna á Tairoa, brúgvin, officersmessan, radio- rúmið og róðurgreiðurnar blivu sundursoraðar. Men áðrenn teir raktu radiorúmið, eydnaðist tað Cummings at senda neyð- arkallið út tvær reisir, og hann lá enn á dekkinum og sendi, tá granatirnar soraðu tól hansara. Fyri hetta fekk hann seinni eina medalju. Men hvat ið var av nógv stórri týdningi, var, at boð ini blivu hoyrd, og fleiri tímar aftaná surraði radiotólini við tíðindum um, at týska slagskip- ið hevði søkt eitt skip. og Sjálvandi var tað Admiral Scheer. Nú vóru menn á ein- um máli um, at tvey lumma- slagskipið vóru har suðuri, Ad- miral Scheer í Atlantshavinum og Graf Spee í Indiska hav- inum. Veruliga eydnaðist tað Langsdorff at halda teir fyri gjøldur. Enn eina ferð gjørdi Langsdorff av at nýta Tairoa sum móðurskip hjá Graf Spee, og enn einaferð bleiv hann snyttur, tí skipið kundi ikki nýt ast orsakað av av róðurgreið- unum. Hann noyddist at sokka tað. Manningin (81) blivu førd- ir umbord å Graf Spee, har tad ikki var ov gott plåss i løtuni, og so bleiv Tairoa torpederað. So skjótt sum Tairora var farin til botns, gav Langsdorff boð um at seta kós vestureftir og sigla móti La Plata ok- inum, 2000 fjórðingar burturi. Hann hevdi nógvar aðrar møgu leikar at velja ímillum; hann kundi vera farin norður, suður ella eystureftir. men nú sigldi hann móti einum staði. har hann roknadi við í friði at kun- na halda fram við at sokka bretsk farmaskip. og Men 2000 fjórðingar burturi setti ein bretskur flotaoffiserur fingurin á kort sítt og segði: »Har fer hann at. koma næstu ferð.< Hann segði Admiral Scheer, men fingur hansara peikaði á La Plata okið. Hann segði eisini nær hann vildi ko- ma har og gav skipum sínum boð um at fara út og móta hon- um har. Tann bretski flotaofficerurin var Commodore Henry Har- wood Harwood, O.B.E. hægst- ur fyri South America Division of the America and West Indi- es Squadron. IX. Tað var ikki gitan hjá Com- modore Harwood, ið fekk hann til at siga, at tað næsta staðið, ið týska lummaslagskipið vildi leypa á, kom at vera í La Plata økinum. Tað sýntist sjálvsagt hjá honum, at eitt skip sum lummaslagskipið vildi halda sær at eini stórari = samferðslurutu, og nú tá Cape Freetown rut- an var blivin ov heit, roknaði Commodore H. H. Harwood, R N. hann við, at lummaslagskipið skjótt vildi flyta til eitt annað oki. Spurningurin var nu Hvar? Harwood roknaði við La Plata, tí har sigldu skip ið vóru av alstórum týdningi fyri Bret- land, skip ið høvdu rikar farm- ar av korni og kjøti við. Commodore Harwood (tá Captain H. H. Harwood O.B. E.) var blivin settur hægstur fyri South America Division í august 1937. Meðan Vice Ad- miral S. J. Meyrick var burtur vegna sjúku, bleiv Harwood hægstur á flaggskipi hansara HMS Exeter. Harwood hevði gjørt seg ser- kønan viðvíkjandi torpedoum í fyrra heimsbardaga umborð á krússaranum Sutlej og seinni á slagskipinum Royal Souvereign. I fyra år aftanå 1922 hevdi hann tænastu i admiralitetinum, men so gjørdist hann komman- dørur å HMS London sum Flag Captain i 1. Cruiser Squadron. So komu tvey ára venjing á Royal Navy College og haðan ífrá tænasta hansara í South America Division. Harwood tosaði flótandi spanskt og gjørdi nógv fyri at fáa bretum vinmenn í Suður- ameriku. Hetta eydnaðist væl og kom tað at hava ein ikki heilt lítlan týdning undir kríg- num, serstakliga í Uruguay og Chile, har teir bretsku krúss- ararnir Exeter og Ajax høvdu útint eitt stórt bjargingararbeiði aftaná jarðskjálvtan við Con- cepcion. Skipini hjá Harwood utgjør- du ein part av teim skipum, id høvdu fingið til uppgåvu at finna og oydileggja lummaslag- skipið, og tað er áhugavert at síggja, hvussu vónleyst tað sýnt- ist at vera hjá teimum. Harwood hevði fýra krúss- arar undir sær Fxeter (cap- tain F. S. Bell) Cumberland (captain W. H. G. Fallowfield) Achilles (captain W. E. Parry) og Ajax (captain C H IL. Woodhouse). Fýra. ja, men Harwood hevði sjáldan meira enn trý skip hjá sær orsakað trupulleikarnar við at taka olju í uttanveltaðum londum í kríggs tíð. Eftir lógunum ið vóru í gildi fyri lond, ið vóru uttanveltadi, áttu hesi lond ikki at loyva kríggsskipum, ið komu frá ein- um kriggsførandi landi. at taka olju meir enn eina ferð triðja hvønn = mánaða. Fyri South America Division hevði hetta so mikið at týða, at teir noydd- ust at nýta Falklandsoyggjarnar til oljustoð, og hesir oyggjar vóru 1900 fjórðingar frá Rio de Janeiro og 1000 frá Montevideo Tað sýntist altíð eins og ein av krússarum hansara var á leið suðureftir fyri at taka olju. so- leiðis, at hann bert hevði tríagj- ar til at ansa eftir, og nú til at leita eftir lummaslagskipinum. ið teir hildu vera Admiral Scheer. Tað var sjálvandi ov nógv at vænta. at so få skip væl og virði liga kundu ansa eftir tí víða havøkinum alla leiðina suður- eftir suðuramerikansku strond- ini. Alt, ið Harwood kundi royna at gera, var at halda vakt við havnirnar í Suðuramerika og steingja týsk skip inni. so at tey vildu blíva interneraði. Men hetta kundi hann tó bert gera við hjálp frá vinmonnum sin- um, sum hann hevði kring um alt Suðuramerika. Men hesir vóru ikki altíð ov álítandi. Tað hendi mangan, at skip hansara komu út á ein langan túr til onga verðsins nyttu. Men so- leiðis eru umstødurnar í Royal Navy, ið hvussu er tá kríegj f. Harwood segði óivað nb røtt orð fyri ein sjómann helt fram við arbeiði sínum. Løgid nokk hevði Ajax |' var ein krússari, ið var fil víða um, æruna av at vera # fyrsta bretska skipið, ið s ein figginda í 2. heimsbarda Tann 3. september 1939 1330, bert tríggjar tímar eftjr kríggið var brostið á nil Bretland og Tyskland, sóu # eitt tyskt farmaskip, ss. OlinP ið var á leið frá Montevideo Týsklands við einum farmi ull, húðum, bummull og oog um jarni. Tá tað ikki bar till seta bretska manning umhó á Olindu, varð týska manninýý; flutt umborð á Ajax og týskal varð søktur. Men longu dag eftir fekk Ajax hendur i | annan tyskara og søkti ci hann, eins og hin ikki hel verið nokk. Tad var 7.000 to arin Carl Fritzen. Cant Woodhouse hevði skund við fáa byrjað kríggið. ] | | Woodhouse gjørdi tænað sum loytnantur í 1. heims daga umborð á HMS Bi Hann bleiv í 1927 komma ur, og Captain í 1934. fekk ræðið umborð á Aiax Cpt. F. S. Bell, R. N. 1937. Tað er stuttligt at min ast, at umborð á Bristol hann í fyrra = heimsbardagu bi bardaga vid Falklandsoyggk! unum móti týska Kinaflo anum, ið tá stóð undir t admiralinum Graf von S Hitler uppkallaði tað seina lummaslagskiðið hjá sær von Spee, ið var blivin ein hetja í Týsklandi. Admiral Spee, sum var tyskur gren hevdi vunnid eitt slag tan november 1914 yvir eini br ari »squadron« undir Adi Cradock uttan fyri Corone Chile. Í hesum slagnum vær bretsku krigsskipini Monm: og Good Hope søkt við taj X nógvum mannalívum. Tað v tað vanliga, sum hendi, tá Bre land byrjaði eitt kriggj — ti gekkst illa hjá teimum. Í hesu! førinum vaktu bodini um tysk sigurin miklan kløkk. me tey fingu týskararnar til at rt ast sum vóru teir galnir. T tann 8. desember bleiv stoða broytt tá ein bretskur floti und ir admiral Sturdee fangaði tysk ararnar = uttanfyri = Falkland oyggjarnar og sorðaði teir smæsta smyldur. Graf von Spé gekk niður við skipi sínum á druknaði. Soleiðis kendi Wood house alt til krigsførslu í Suður atlantshavinum, og í teimu fyrstu = dógunum av oðru heimsbardaga tók hann fl. tysk skip. Men áðrenn leind