leygardagur 6. apríl 1968síða 4

1 | 7 Nr. 27 URIN SOSTAL SLAGIÐ VIÐ LA PLATA eftir G. LANDSBOROUGH . MICHEL NIELSEN týddi XVIII. Moralurin umborð á teimum bretsku skipunum, ið nú bert lógu uttanfyri og bíðaðu var 6føra høg- ur, og hægri bleiv hann aftaná at fjarrit var komið frá bretska sjó- Winston Churc- at allir Har- málaráðharranum, hill. tríggir skiparar saman Hetta fjarritið segði, við til av Bath, og at Harwood samstundis wood vóru útnevndir riddarar var gjørdur kontraadmiralur í bret- ska flotanum. Winston Churchill segði eisini, at Bretland seinri vildi sýna manningini á bretsku skip- unum tað tøkk, ið hon hevði uppi- Tað er sostatt onki bretsku borið. til, at bíðaðu við longsli eftir, at lummaslagskip- matrósarnir ið skuldi stinga nøsina útum, so teir kundu vinna sær enn meira, heiður Umborð á Graf Spee var moral- urin lågur, hann kundi vera. Nú tá tyskararnir skilliga sóu, at tað bar móti end- hervi- harafturímóti so sum hildu jú, at ein ligur floti eftir teimum) fóru teir at tosa um, hvat ið fyri at sleppa best frá Summir hildu, at skuldu at ígjógnum og sleppa yvir til Buenos Plata, tí har vóru fólk væl meira vinarliga sinn- aði móti Týskland enn í Uruguay, hildu ikki tí til Argentina gekk gjøgnum eina smala anum (teir bretskur lå og bíðaði kundu tí. royna teir gera teir skjóta seg Aires hinumegin La men hetta teir flestu tó vera rådiligt, einasta leiðin veit, og hana høvdu bretarnir óiv- að longu steðga fyri. Onkur spurdi ikki kun- du hótta Uruguay við at venda ka- Langsdorff. um teir bara nónirnar móti bynum, um teir ætl- | aðu at internera teir, men hetta helt Langsdorff ikki fór at bera til. tí tað fyrsta okkum. Uruguay ein partur av USA fer ikki góðtaka gera teimum Nei. dorff mundi óivað longu hava fing- ið tey syndarligu boðini Berlin: Søkk sjálvur Graf Spee hann koma fyri sum segði, so bretarnir inn eftir tað bert og fyri annað, so er Amerika, og um vit Í angs- at ónáðir. úr Um morgunin sunnudagin tann fekk 118 I 17. desember Harwood boð frå id tyskarar- Gral landi um, at tól, nir høvdu nýtt at gera Spee aftur vid, vórðu flutt i land, og alt! fyri eitt gjørdu krússararnir seg til reiðar at meta honum, tí hetta mun di óivað hava tann tydningin, at lummaslagskipið ætlaði sær at berj- ast. So komu tey næstu boðini frá Montevideo, og tey søgdu, at mill um trý- og fýrahundrað mans vóru fluttir frá Graf Spee og yvir til tað týska farmaskipið Tacoma, ið lá fyri akker beint við liðina av lummaslagskipinum. Klokkan 1720. stutta tíð áðrenn freistin hjá“ týska skipinum endaði, komu boðini um, at Graf Spee hevði sett 700 mans afturat yvir á Tacoma, og at allir | høvdu havt vidføri við. Harwood skilti nå, at ætlanin hjá Langsdorff var at søkka skipið hjá sær, og krússararnir komu nú furandi við fimmogtjúgumílaferð inn móti Mon tevideo fyri at forða hesum. Tað hevði íkki verið eiti á sigrinum hjá bretunum um tað hevði eydnast teimum at tikið eitt heilt lumma- slagskip. Tað kundi tann týska pro ikki tiverri pagandamaskinan lættliga greida burtur. Men seint, ti Langsdorff gav komu teir ov at síga) havnameistaranum i Montevideo bod um, at hann vildi sigla longu klokkan 1815. Um hesa tidina var havnin i Montevideo smekkfull fólki, ið vóru komin fyri at síggja, hesum øllum av endi mundi koma av og radiospeakarar úr flest |londum í heiminum ýldi sum svak- og slagnum hvor inn í mikrofonirnar søgdu | | hvørja løtu frá. Á 1815 sóu tey 750.000 fólkini inni á landi, fat Graf brúnni við Langsdorff á 60 umborð akkerini So høkukross flaggið | Spee og bert at hiva |fleyg tað stóra | mans | | byrjaði inn ' upp á stongina, og spakuliga byrj- | aði risin at sigla. So setti eisini Ta- | lcoma ferð á og saman við eini | lrúgvu av sleiparum og smábátum | settu teir kós móti víðum havi, har | | mannamúgvan, ið nú ikki ivadist í, | lat tey komu at verða vitni til ein | førarin boð um at oydileggja hana |du tað vera syndarligt hjá | bardaga sóu teir bretsku krússarar- | | nar koma speedandi inn móti teim- | | um. Men so knappliga skifti lumma | slagskipið kós og vendi vestur móti dåm- | | Buenos Aires veitini. Hesum | Graf Spee nú helst mundi royna ! Argentina, best sum hann gjørdist | at at sleppa sær til men púra vísur í hesum boðini honum frá, søgdu | at Graf Spee aftur var steðgaður, og at nakrir sleiparar nú lógu uppá síðuna fyri ta manningina | umborð. Skipið skuldi hóast alt | koma at doyggja av ávum harra | tess. XIX ið skuldi pláss Meðan bert manningin, seta spreingievnini uppá Var jeftir umborð, skundaðu restin av umborð í ein ar- So Gral | Spee enn einaferð ferð á og sigldi ! tyskar unum sær gentinskan sleipara setti burtur frá veitini, inntil gronin rendi inn í bleyta móru. Har lat Langsdorff akkerið falla, og so sluppu menninir Langsdorff sum tann seinasti sær yvir í Tacoma, sum Sigldi eitt sindur burturfrá fyri at síggja tað óhugnaliga, ið nú fór Tað ikki at tað sigst um tyskarar, at teir eru tí klokkan 2054, í lotu sólin fór í kav, ferð. Síðan kom ein risaeksplosión, og skipið sýnt- at Eldur |kom í frå gronini og líka aftur í reyv, at henda. er fyri onki, | presissir, just somu sum brast fyri fyrstu Ist verða skrætt sundur. og kvøldarhimmalin gjørdist svartur av roykskýnum. Umborð á Tacoma heilaðu allir tá Graf Spee fór í luftina allir uttan Langs- dorff, ið enn einaferð nýtti ta rottu heilsan, ið týski hevði hundrað ár áðrenn Hitler. flotin nýtt Inni landi, á leyp ein hvøkkur gjógnum mannamúgvuna, tå lóðurið brast. Øll skipini yldu, og fólk rón- tu og runnu til tey hægstliggjandi plássini fyri at kunna síggja til- burðin Tey týsku skipini løgdu av stað fyri at sleppa yvir til Buenos Aires, men tey vórðu steðgaði av einum kanónbáti Aftana nógv tos aftur og fram sluppu teir uruguayanskum tó at halda leiðina fram. Sum sagt komu tey bretsku krígs- skipini on til at kunna nakad vid Graf Spee, men tå seini vera teir sóu, at veldigi figgindi teirra hevdi beint fyri sær sjålvum byrjadi ein og hvør á krússarunum a. rópa »hurrå« sum var hann svakur. linum ið di Harwood lítið, tí hænn hugsadi, |. . |ini Í at Ajax og Achilles kom í allrasein- asta ljósinum spakuliga strúkandi fram móti tí brennand helvitinum, ið segði frá, har Graf Spee lá, og allir ýldu so av gleði, at teir blivu so hásir sum ravnar. Kring allan heim komu boðini, og enn var tað ógvuliga ymiskt at hoyra, hvussu tey vórðu framførd. Bretland og tann parturin av heim- Hitler tað stórt upp, men í Týsklandi var tað illa nokk nevnt. Tað týska fólkið bilsið. Fyri tveim- var móti sló má hava verið um døgum síðani var tað á ollum | forsíðum í týskum bløðum, men nú stóð bert í eini almennari frásøgn frásøgn frá = propagandamålaråd. naum: »Graf Spee fekk ikki ta tíð, ið henni nýttist til at klár aftur í Montevideo. gerast sjó- Ti gav uttan fyri Uruguayanska sjåmark- id.« Hetta var alt. Tað er stuttligt at kanna hetta sjóslagið og hugsa nærri um, hvussu endin kundi havt verið. Tað er eis- heilt víst. at sjøkrigsførslan Í | men hálvtannað ár kom at ganga, áðrenn hann slapp at gera um seg. Slagið við La Plata var ikki bert um eitt lummaslagskip ið bleiv yvir vunnið av trimum krússarum, ið hervið gjørdu enda á søgnini um at lummaslagskipið var óyvirvinnu- ligt heila tí týska flotanum. nei, tað var eitt slag móti XX. Slagið við La Plata var tó Ið hvussu ikki bløðum liðugt enn. víkjandi | heimsins. er yvirskriftunum i Tann 20. minni enn 3 dagar eftir søkk- ingina Graf Spee, teir fáu tíðindamenn, ið enn í Buenos desember av høvdu Aires eina aðra góða | søgu: LANGSDORFF HEYÐI IÐ SEG SJÁLVAN. SKOT- | Í Nógvir av monnum hansara | gitt tað ið hann |hevdi ætlað sær sjálvum, men hó- | høvdu lagnu, last hesum kom deyði hansara sum | ein hvøkkur fyri teimum. Teir hil- einum at skulu - men kan- Íslíkum manni soleiðis | doyggja til onga nyttu |ska hevur heiðurin nógv at týða | hjá | | Menninir frá ti tyska slagskip- | konsulát- summum monnum. inum búðu nú í týska 1939 | snoddaðu | 6. apríl 1968 A | [|———||—|—=——|—|—|f||—— Hann segði onki beinleiðis um, hvat hann æt'adj sær, men tað var teimum flestu greitt út frá tí máta, ið hann tosaði til teirra. Tað var eyðsæð, at hann tosaði sum ein maður, ið segði farvæl fyri altíð. Aftaná at hann hevði givið hvørj um einkultum hondina og sagt far- væl fór hann inn í rúmið hjá sær ein maður, ið nú stóð einsamall- ur í heiminum. Fin maður ið óivað kæru har síggja hann mundi hugsa um síni ið eldri vildu og ið kanska aldri fóru at |skilja, hvat hann nú fór at gera Men hjá Langsdorff, ið hevði fing- ið boð um at søkka skipið hjá og ikki kempa, so hann laltíð hevdi lært hjå Langsdorff, id visti, hvat før at henda vid hon- um, um kann kom heim til Týsk- [land var lívið ikki longur vert at | liva. Sjálvt í Buenos Aires, har fólk søgdust at vera vinarliga sinn- aði móti Tyskland, høvdu menn kri |tiserað tað, ið hann hevði gjørt | Hann hvepti við hvørja ferð onk- heima, aftur, | sær sum | |} | | ur á gøtuni rópti »ræduskitur« eftir | honum. | Í ti kvirra náttarmyrkrinum tók : hann tað flaggið fram, ið hann Í hevði lært at tæna við heiður leingi | áðrenn tað flaggið, ið hann nú hat- laði so nógv, var komið fram gjøgn- um politikkin hjá Hitler. Langs- Hetta var endin å Graf Spee, stoltleika Hitlers hevði = verið hon øðrum heimsbardaga nakað ti, kom at vera. Tad er ongin ivi um, onki broytt frå veruliga bretsku krússararnir kundu gera måti einum lummaslag- teir skipi id hvussu er å pappirinum. Kanska mundi úrslitið eisini verið nakað heilt annað, um ein meira harðrendur maður enn Langsdorff hevði ført Graf Spee, so kundi týski flotin í einum sigursrúsi lættliga blivið ein hóttan móti Bretlandi. Nú fingu týskararnir so stóra minnilutakerslu, at tann týski flotin tá vit ikki rokna u-bátar við onki gjørdi um seg aftur fyrr enn Bismarck varð liðugur, línum í Buenos Aires, har saniråd- ingar um framtíðar lagnu teirra blivu førdar. Tað kom at standa hart móti hørðum, tí Argentina var ógvuliga vinarligt sinnað móti Nazi týskland, alt inn uppá at fáa rætt teirra igjøgn- um. Hvussu fegin Argentina vildi sýna tokka til Hitler, so kundu teir ikki ganga móti millumtjóðaavgerð men bretarnir settu um, og allir týskararnir blivu in- terneraðir. Hetta hendi tó fleiri dagar aftaná at Langsdorff hevði gjørt sjálvmorð. Um kveldið tann 19. desember, kallaði Langsdorff menn sínar sam- an og helt eina farvæl-rødu til teir |dorff legði tað gamla keisara-flagg ið hjá Týskland á gólvið og skjeyt seg so hann datt beint á tað. Hetta endin á einum manni ið hóast hann var uppfostraður til var at kríggjast, altíð sýndi menniskja ligheit sína. Við fleiri Langsdorff um komu kanska angi kríggj. ið Tann parturin heiminum, ikki damdi Týskland giørdi nógv (i av, at Langsdorff hevði nýtt keis arafloggid til Bleðini í Bretlandi gingu so langt av at sýna heiður sín at tey góvu Hitler beinleiðis skuld ina fyri deyða hansara. Tey týsku bert, at Langs | blødini skrivaðu