leygardagur 30. mars 1968síða 4

Nr. 25 SOSTALURIN SLAGIÐ VIÐ LA PLATA eftir G. LANDSBOROUGH . MICHEL NIELSEN týddi XV. Teir fangarnir, ið á Graf Spee, vóru teir, ið høvdu vóru umborð tað ringast meðan slagið stóð á. Eitt var at vera staddur uppi á dekkinum og kempa. Nakað heilt annað var tað at sita fangaður í einum stálkassa beint undir einum buldrandi kanóntorni. Tíðin gekk Oføra spakuliga. Av og á rístist slagskipið so illa, at fangarnir hildu, at tað varð rakt og við søkka, og av og á brustu granatir at so tætt við, at teir kundu hoyra, hvussu tær stóru aldurnar slógu móti síðuni. Knappliga brast ein granat uppi á dekkinum, og hol kom á. Gjøgnum holið sóu fangar- nir himmalin og eina sundursoraða 6-tumma kanón. Teir royndu at halda útkik gjøgnum holið, og tað sýntist fyri ararnir ikki ordiliga tóku lut í bar- daganum. Teir deyðaræddir, men hartil var at siga, at teir vóru teimum eins og týsk- vóru alt ov ungir. Teir sóu ikki út til at vera stórt eldri enn frá 17 til 23 ár. Sum slagið gekk fyri seg, sóu fangarnir, hvussu týsk- ararnir blivu bornir niðurundir, og hvussu teir deyðu blivu lagdir í eina rúgvu uppi á framdekkinum. Tað var ein ræðulig sjón, og tað bleiv lítið frægari sum frá leið, tí nú byrjaði tað at blíva heitt og lík- ini gingu í upploysing. Lukturin var ræðuligur, hóast týskir marin- arir skolaðu líkini í heilum við eini slangu og tveittu desinficeran- di evni yvir tey. teir særdu Men sjónin av teim deyðu hevði nógv verri ávirk- an á týskararnar sjálvar enn á bret- arnar. ið sum og nógv var Í heilum sóust menn, spýðu. og nógvir vóru teir fóru á w.c. henda dagin, eins sjónin av slaktarínum var ov hjá teimum ungu. Moralurin ógvuliga lágur, og kanska var tað | hetta, ið fekk Langsdorff til at sleppa sær til rýmingar. Manningin hjá honum dugdi í letuni lítið til bardaga. Teir bretsku sjómenninir hildu lítið skilið Graf áðrenn og meðan bardagin stóð á um á Teir mintust at teir høvdu sæð sjón ir, id aldri vildu koma fyri í bret- ska ið stóðu og roykt flotanum. Menn á varðhaldi, yo kanónunum og Teir høv- at sjåldan á royktu. til merkis, yvirmenninir du eisini lagt teir yngru ongantíð heilsaðu uppá teir eldru. Hetta dugdi kanska til at gera við- skipinum góð úrslitið kom urskiftini umborð á í friðartíð, fram undir slagnum men nú Ongin týskari kom í nánd av bretunum fyrr enn fimm tímar eft- ir at kanóneldurin var givin uppat. Tað var nú at slagið var blivid til eitt forfylgilsi, har teir bretsku halanum á lummaslagskipinum. Knappliga rópti onkur uttanfyri: »Hava tit tað krússararnir lógu í gott inni har?« Nú mintust týsk- ararnir also aftur, at teir vóru har. Nei, onki var hent hjá teimum, annað enn at teir vóru tystir og gorhungraðir. Teir hevdu jú íkki smakkað bitan ein heilan dag. Ein hálvan tíma seinni kom ein týsk- ari inn við eini fullari spann við citrónvatni og rugbreyði. Tað var alt, ið teir fingu. Nakað seinni kom uppaftur ein inn við meira citrónvatni og breyði, og hesaferð hevði hann nøkur blikk av pylsum Spee bæði | Menn ið sótu uppi | ella | teimum frá, at vóru í við. Hann greiddi komfyrarnir og avnarnir ólagi, og at eingin kundi fáa heit- an mat umborð. So gingu tímarnir spakuliga. Tá skjótingin byrjaði aftur fóru teir aftur upp í holið at hyggja eftir, til tað var blivið myrkt. So fóru teir í koyggjuna, bangnir og troyttir. Stutt tíð aftaná, at Exeter hevði fingið boð um at sleppa sær suður- eftir fekk Harwood eini boð frá Langsdorff. Hesi boðini fekk' Har- wood til at undrast, tí tey søgdu m.a. at tað lummaslagskipið, ið bretarnir jakstraðu ikki var Admi- ral Scheer, sum teir høvdu hildið, men Graf Spee. Boðini ljóðaðu so- leiðis: >Takið bjargingarbátar upp frá einum bretskum farmaskipi.« Men tá teir komu fram vóru ongir bjargingarbátar. Langsdorff var komin eitt óheppi bretskt farmaskip beint á leið síni, og ætlaði alt fyri eitt, hóast hann flyddi, at søkka tað. Tað var tað 5.000 tons stóra eim- Skipið, ss. Shakespeare, ið var leið móti La Plata ánni. Graf Spee sigldi beint ímóti tí og skjeyt ávaringarskot fyri at fáa tað til at steðga. So gav Langsdorff bretska skiparanum boð um at sleppa sær í tí hann ætlaði at torpe- dera skipið. Alt hetta sóu bretsku Á fram á á átarnar, krússararnir, men teir vóru alt ov langt burturi til at kunna gera nakað. | Skiparin á Shakespeare hevði tó |heilt aðrar = ætlanir, og haruppií heyði hann ikki havt í huga at (rýma frá skipi sínum, so hann svaraði Langsdorff stutt og greitt, at hann ikki ætlaði at fara í bjarg- ingarbátarnar. So stóðu bretsku sjó menninir har, meðan lummaslag- til at Hesar mi- ringir manningini á Shakespeare, sum bíðaðu gav Langsdorff at halda Spee slapp skipið legði seg til rættis skjóta eina torpedo av. nuttirnar mugu hava verið hjá stóðu dekkinum. | bert og á | men | boð Í Graf aftur |við miklari ferð. Menninir á Shake- altíð |dorff sum ein mann, ið ófegin tók so knappliga um leidina fram, og sær burtur speare vilja minnast Langs- mannalív, sjálvt í | dorff krígnum. ikki at seinka forfylgjarum sínum. eydnaðist hjá Langs- Teir bretsku krússararnir eltu Graf Spee alla náttina, og hóast tað | tóktist teimum ófatiligt, at Langs- dorff av egnu tilvild skuldi sigla beint inn í fløskuhålsin vid La | Plata, so gjørdi hann tað. Hann |skjeyt enn nakrar ferðir og teir svaraðu aftur, men ongin rakti, og fyrsti parturin av slagnum við La Plata endað! ikki fyrr enn klokkan 0050 tann 14. desember, tá Graf Spee slepti akkerinum botn í havnini í á | Montevideo. Í XVI. Slagið var tó als ikki líðugt enn. | | Teir bretsku krússararnir legdu seg (nú uttanfyri rennuna, ið gekk inn til fyri at ansa eftir at Graf Spee ikki slapp havnina í Montevideo sær burtur í myrkrinum. Bretar hildu, at tað mundi verða lætt hjá lummaslagskipinum at opið hav, tí teir høvdu bert hålvt- annað krígsskip at við. Rætt var, at tey stóru krígsskipini „sum Ark Royal, Renown, Neptune renna út á ansa eftir ;„tyktunum hevði Dorsetshire, Shropshire og Cumber land vóru á leið móti La Plata øk- inum, men tað ið fram kundi koma innanfyri rímiliga tíð, var Cumberland, ið hevði eina eld- megi, ið svaraði til ta hjá Exeter. Nú byrjaði Commodore Harwood fyri eitt í samband við umboðsmanninum í Uru- alt, hvat einasta, so tað diplomatiska slagið. setti seg alt bretska guay, og hesin gjórdi hann kundi fyri lætta um hjá bretsku varðhaldsskipunum. Hann leigaði ein sannan flota av smáum farmaskipum og sleiparum til at ansa eftir Graf Spee, so hann ikki skuldi sleppa av stað ósæddur. Eis- ini fann umboðsmaðurin uppá snildir fyri at halda Graf Spee inni at í Montevideo til bretska hjálpin møguliga kundi koma fram. Hann sendi við passaligari tíð ímillum ensk farmaskip út frá havnini í Montevideo. Soleiðis varð Graf Spee noyddur til at verða liggjandi í minsta lagi 24 tímar aftaná at tað var farið, tí sjálvt týskararnir noydd ust at fylgja teim millum tjóðasam- tyktunum. Graf Spee bað um at sleppa at liggja 14 dagar í Montevideo, men hetta var teimum noktað. Eftir sam Graf Spee bert loyvi til at liggja 24 tímar í eini uttanveltari havn, men teir sluppu tó at verða har í upp móti 90 tím- 30. mars 1968 fingið. fyri at ein stórur Graf Spee BBC segði ræða tyskararnar enskur herfloti longu lá uttanfyri Montevideo og bíðaði eftir at Graf Spee skuldi stinga nøsina út, men hetta var sjálvsagt lygn. Bert | Ajax, Achilles Cumberland, ið nú jeisini var komin fram lógu har, | men tað ið hevði mest týdning var, at týskararnir, ið skuldu | kent alt til lygusøgur, trúðu hesum, og man tað helst hava verið óttin fyri bretska ið fekk Langsdorff til at taka tær fylgjandi veruliga hevði eisini frá — at annars flotanum, | avgerðirnar. XVII. | Fangarnir umborð á Graf | sluppu eisini út nú. Aftaná at hvør | skipari hevði verið uppi og sagt farvæl við Langsdorff, ið framveg-| is var ógvuliga høviskur hann segði m.a. við Cpt. Dove frá Africa | Star, at hann helt at bretar mundu vera heimsins tað | høvdu teir júst nú prógvað í bar- Langsdorff segði eisini | at hann hevði verið! | gestur hjá Admiral Cunningham | við Spithead, og at hann hevði |havt høvi til at heilsa uppá bretska Spee | | bestu sjómenn, daganum. | i Í Í við Dove, kongin og drottningina. Hetta helt hann vera heiður. Bretsku fangar- nir hildu, at Langsdorff var ein fyrsta flokks sjómaður — ein av teim góðu gomlu, ið kanska als ikki hevði verið ómenniskjaligur nokk til starvið ið hann hevði fingið. Dagin eftir, at fangarnir vóru slopnir fríir, jarðaðu týskararnir teir deyðu. Hetta varð gjørt til ein | tad var byrjadi at hugsa um Hitler. Hetta var óivað fyri at sýna tað, sum Langsdorff hugsaði um Nazismuna, og mangir blaðmenn útnyttaðu hetta í odd og æsir.. Langdorff sjálvur mundi neyvan leggja nógv í hetta, tí nú hann óivað longu hava avgjørt lagnu sína. mundi Sum frá leið gjørdist alt meira spennandi. Hvat mundi Graf Spee fara at gera? Mundi hann royna at sleppa sær undan í nidju nátt, ella mundi hann koma út fyri at berjast enn einaferð. Nú byrjaðu tíðindini í Montevideo, har tíggjutúsindavís fólki var komið saman fyri at síggja endan hesum hættisliga ýpælinum, at siga frá at Langsdorff hevði fingið boð um at søkkja skipið hjá sær sjálvur heldur enn av á at bretar skuldu sleppa at reypa jum sigurin. Tann týska propa- gandamaskinan fylti týska fólki- num við lygnum og østi tað upp móti bretum við teim ósonnu tíð- indunum at bretar skuldu hava nýtt gass móti Graf Spee. Sjálv- sagt vistu Goebbels og Raeder at ikki men hetta hevði tað endamálið at venda eftiransnið hjá fólkinum frá tí tapinum, ið mátti koma hetta vistu týsku longu tá. Tann fríi parturin av heiminum lat seg tó ikki narra av týskarunum, og her eru nøkur dómi um, hvat tíðinda- stovnar skrivaðu: 80, leidararnir Tann 14. Asso- ciated Press of America: ein 14 timars bardaga trimum bretskum krigsskip- 10.000 tons !umma- desember segði »Aftanå vid um, liggur Langsdorff vid jerðarferðina í Montevideo. jum. Hetta dåmdi bretunum væl, ti so høvdu teir meira tid og tid var júst tað, ið teimum nýttust. | Nú var søgan um Graf Spee |komin út um allan heimin, og varð hon ikki greidd frá á sama hátt | allastaðnis. Propagandaráðharrin | får das REICH, Joseph Goebbels |segði frå at Graf Spee hevdi vunn- ið ein stórsigur og sekt tey bretsku | krígsskipini Ajax og Exeter. Bretsk ir tíðindamenn vóru nógv nærri sannleikanum, hóast teir ikki vóru | greiðir tidindini allan |ståran = pressufund, og snarljós fóru eins og um | | heimin. Her hendi nakað, ið var | | gott »stoff« hjá antitýskum propa- | Aftanå Langsdorff hevdi hildid jardartaluna og hevdi kastað kisturnar varð heils | að fyri teim falnu. Allar hendur | (vórðu smekkadar upp til eitt >Heil | Hitler« hendur gandistum. at mold å allar uttan ein. Langsdorff heilsaði við hondini | móti keppinum, eirs og menn | høvdu heilsað í týska flotanum slagskipið Admiral Graf Spee nú fangað inni í Montevideo.« Tað eydnaðist hjá United Press of America at talið av deyðum og særdum umborð á Graf fastseta Spee. >Roknað at har eru 36 deyðir og 60 særdir um borð á týska lummaslagskipinum Sjey sjúkrabílar byrjaðu í morg- um at flyta teir særdu burtur.« Feløgini frá skað- anum á Graf Spee. AP segði tann verður nú við, søgdu eisini yvir, hvussu stóran skaða, nógv nogv harrans ár áðrenn nakar 14.: