hósdagur 6. juni 2002síða 6

10 Nr. 105 - 6. juni 2002 Nr. 105 - 6. juni 2002 11 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Anja Weihe anja@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Í gjáramorgunin, grundlógardagsmorgun, stóðu nógv fólk og bíðaðu eftir bussinum á Farstøðini í Havn. Tey flestu skuldu til Danmarkar, og restin fylgdi teim ferðabúnu. Kjaftsvart var í toku og ikki var nógv at síggja annað enn hvønn annan. Tað var grundlógarmorgun og tey flestu høvdu frí, men ikki hoyrdi tú eitt orð grett um, hví tey høvdu frí. Heldur ikki prát um grundlógina og hvussu fræls vit liva undir hesi lóg. Nakrar minuttir framman- undan við Tekniska Skúlan í Havn. Uttanfyri standa nakrir hálvvaknaðir lærlingar og roykja. Teir vita ikki rættuliga, um teir skulu í skúla í dag, tí onkur hevur sagt okkurt um grundlógardag, og merkir tað ikki at man hevur frí, kanska hálvan dag, ella hvussu? Og burtursæð frá at grundlógardagurin var heilur frídagur hjá alment løntum bólkum í samfelagnum og hálvur frí- dagur hjá flest øðrum, so fór hann afturvið sum ein van- ligur dagur, smidliga og friðaliga, aftur í tíðarinnar hav av livdum døgum. Hesin dagur, sum er grundarlagið undir øllum sjálvsøgdum rætti í samfelagnum í dag, hevur ongantíð verið og er heldur ikki annað enn ein heilt almindiligur frídagur, uttan at fólk hugsa um, hví tey hava frí Ikki tí, føroyingar eru raskir at halda hátíðardagar í árin- um. Vit hittast á Ólavsøku at minnast ein norskan kong, sum fyri 1000 árum síðan fall á Stiklastøðum. Vit minnast hann við gudstænastu og við halgidagaheiti. Vit minnast hann á løgtingi, har tingið verður sett júst hendan dag. Vit minnast hann við skrúðgongu og vit minnast hann við einum kempi balli. Og meðan fólkatómt er á Vaglinum í Havn grundlógardagin, so seta føroyingar stevnu á Vagl- inum tjóðardag ísraelsmanna. Og meðan fólkatómt er á Vaglinum í Havn grundlógar- dagin, eru flaggdagshøld kring alt landið Flaggdagin. Ein dagur sum hevur nógv minni týdning fyri okkara frælsi í gerandisdegnum enn grundlógardagurin. Kanska stundin er komin, har vit fara at spyrja okkum sjálvi, hví vit hava frí grundlógardagin. Hví skattaborgar- ans peningur skal nýtast til, at tey alment løntu fáa frí og hví verkamaðurin ikki hevur fortjent meira enn hálva løn hendan dag? Hetta er ikki bara ein danskur frídagur, sum vit, tí vit tilfeldigvís hava eina danska grundlóg, noyðast at halda saman við dønum. Ella um ikki noyðast, so halda saman við dønum. Hóast føroyingar liva undir donsku grundlógini, so er hon ikki nakað danskt verk sum so. Grundlógin er úrslitið av fleiri hundrað ára frælsisstríði í Europa og sum var í hæddini undir fronsku kollveltingini, har tann fyrsta veruliga grundlógin varð skrivað. Grund- lógirnar í Europa eru mest sum avrit av upprunaligu fronsku grundlógini, sum var evnað til petti fyri petti av sveitta, blóði, tárum og ófatiligari líðing. Grundlógardagurin eigur ikki at fatast sum ein danskur frídagur. Hetta er dagurin, har vit hátíðarhalda, at vit hava rætt at liva í eini frælsari samfelagsskipan. Og sleppa vit trongskygninum eina løtu og hyggja út í heim, so kunnu vit sanna, at tað er ikki ein og hvør í heiminum, sum hevur slík rættindi sum vit. Vit eiga at fegnast um okkara grund- lóg, vit eiga at gera dagin eins stóran og aðrar hátíðardag- ar í landinum. DAGSINS MEINING Sosialurin Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Forfjónaði grundlógardagurin VIÐMERKINGAR Olga Hentze Tvídrátturin millum læknar um dálking vegna kiksilvur heldur fram, hóast eitrandi ávirkanin av hesum varð staðfest í 1926 av læknan- um, Alfred Stock. Tann- læknarnir hava kanska sína orsøk at tosa ímóti hesum, men veruleikin er framveg- is týðiligur. Kiksilvur er ein av teimum mest eitrandi (ikki geiðslavirki) tungu metallunum, fólk vita um. Grundað á óteljandi granskingar í Svøríki, hevur WHO (Heimsheilsu- stovnurin) liðkannað ólívrunnin evnir í 1991 og staðfest, at kiksilvur upp- takanin er 4 ferðir hægri vegna kiksilvurblombur enn vegna fiskamat. Nøgd- in, sum verður upptikin, er ymisk frá persóni til per- són, og dagliga upptøkan er umleið 4 mcg. At tyggja tyggigummi, busta tenn, tyggja mat, nærvera av gullblombum, nýtsla av teldum, økir fleiri ferðir dálkingina frá blombunum. Guva, sum kemur frá kik- silvuri, verður innandað; hon fer yvirum blóð/heila stongsulin og bindur seg til nervavevnaðin. Tað kann geva eina røð av ymiskum eyðkennum, t.d. ymiskar sálarligar trupulleikar, sodningartrupulleikar, svøvntrupulleikar, minka um minnið, tú gerst hvíld- arleysur, áhaldandi móð/ur, hevur liðapínu og mangt annað. Hjá barnakonum kann tað lætt hópa seg saman í heilanum, nýrun- um og livrini hjá tí ófødda barninum og vísir seg seinni sum sálarligar/at- ferðartrupulleikar ella evnaveikleiki. Eyðsýnliga uppliva ikki øll eitrandi ávirkan av kiksilvuri. Í roynd og veru hava øll kiksilvur upphóp- ingar í likaminum frá slík- um fyllingum í tonnunum. Bert tíðin kann siga, hvussu nógvur skaði er hendur við dagliga at hava verið útsett- ur fyri guvu av hesum fyll- ingum. Viðgerð av kiksilvureitr- an kemur undir læknarøkt, men vanliga ráðgeva tann- læknar ikki at fáa fyllingar burturtiknar, ti vegna fak- liga atferð, halda teir, at tað er óetiskt at mæla til at taka fyllingar burtur hjá teimum ikki ovurviðkvæmu per- sónunum. Mótvegis tannlæknavið- gerðarfeløgunum eru eitur- evnafrøðingar og heilivágs- granskarar í ymiskum lond- um nógv ímóti nýtslu av kiksilvuri. Lars Fibber, leiðarin av eiturevnafrøð- ingum í WHO-bólkinum, sum kannar ólívrunnið kik- silvur og heilsuárin, hevur staðfest, at hann heldur, at kiksilvur er óhóskandi til- far at nýta hjá tannlæknum vegna tryggleikan. Øll, sum hava umsorgan fyri síni heilsu, mega skifta út sínar fyllingar í tonnun- um og í staðin fáa sær kik- silvurfríar ikki metal fyll- ingar. Hetta má bert vera gjørt av tannlækna, sum hevur royndir við hesum og brúkar serliga framferð at taka kiksilvur burtur. Tí, vanligir vælmeinandi tann- læknar kenna ikki til rættan útskiftingarhátt. Fyri at tryggleikin í útskiftingar- háttinum kann vera bestur, má ilt vera givið patientin- um fyri, at hann ikki skal anda í seg tungt kiksilvur- dust, sum kemur frá útbor- ingini. Gummiverja eigur at vera brúkt til at fjala hin- ar tenninar og at fyribyrgja, at smálutir av fyllingini seta seg á tannkjøtið. Ein serligur boriteknikkur eigur at vera brúktur. Um trygg framferð ikki verður nýtt, er møguleiki fyri eini enn størri kiksilvureitran. Tær nýggju Targis/- Vevtris plastik fyllingarnar eru eitt betur hóskandi evni og er uttan eitrandi metall. Fyri at fáa fullfíggjaða starvsfakliga viðgerð, mást tú fara til ein lívfrøðisligan tannlækna, sum ikki nýtir kiksilvur. Hesir eru í Svø- ríki, Danmark, Onglandi og øðrum londum. Fólk mugu ikki vænta, at tey beinanvegin eru grødd, aftan á at hava skift fylling- arnar í tonnunum út. Tó fáa nógv fólk tað betur heilsu- liga og summi vera frísk. Reinsigongdin kann vara í 1-2 ár. Tilráðandi er at leita sær ráð frá einum starvs- fakligum føðsluráðgeva fyri at skunda undir heilsu- menningina. Tú kanst fáa kiksilvurstøðið mált í likami tínum við at taka eina hárroynd. Eg vil mæla til at fara undir eina kiksilvur burtur- beining, vitandi at tú tá í hvussu er hevur sloppið tær av við eitt sera eitrandi metall, so tað ikki byggir seg upp í gøgnum tínum og gevur tær heilsutrupulleik- ar seinni í lívinum. Um tú ynskir at vita meira, kanst tú seta teg í samband við undirritaðu á tlf. 224258 ella telefaksa til 448659 (Enskt mál um dagin og føroyskt um kvøldarnar og í vikuskift- inum) Silvur/kiksilvurblombur í tonnunum er rótin til flestu sjúkur Argentinski sakso- fonisturin Ricardo Villar vitjar í Føroy- um í juni KONSERT Tutl Hann fer at hava konsertir saman við tónleikarunum í Shalder: Heðin Ziska Dav- idsen, Braduri Jacobsen og Mikael og Kristian Blak. Fyrsta framførsla var á gamla Meiarínum mána- kvøldið, har Ravnating við ljósmyndum eftir Philippe Carré vóru at hoyra og síggja. Harafturat fer Ricardo og Shalder at spæla ymsa- staðni í Havn og á bygd - og eisini á fleiri Helliskonsert- um. Konsertferðin endar við luttøku á Summartón- um 17. juni. Shalder var á konsertferð í Argentina í februar 2002, og tá var júst Ricardo Villar við í bólkinum, sigur plátu- felatgið Tutl. Søgu- & Samfelags- deildin á Fróðskapar- setrinum og Laga- deild Háskola Islands hava skrivað undir eina yvirlýsing um samstarv um løg- frøðiliga útbúgving og løgfrøðiliga gransking. LØGFRØÐI- ÚTBÚGVING Søgu- og Samfelagsdeildin Undir grundlógararbeiði- num í Grundlógarnevndini kom fram, at stórur tørvur er á hollari lógfrøðiligari vitan, serliga um Føroyar skulu yvirtaka rættarmál. Føroysk lóggáva, siðvenja hjá dómstólum og fyrisit- ing kunnu ikki ganga sínar egnu leiðir uttan lógkøna gransking, kunning og frá- læru. Um ein føroysk grundlóg skal kunna gerast virkin, er tað avgerandi neyðugt at vit fáa eina liv- andi og áhaldandi fakliga viðgerð av føroyskari lóg- gávu. Hetta tí: • Føroyar eru egið lógarøki við egnum lógum og egn- ari praksis á flestu økj- um. • At Føroyar hava – full- veldi ella ikki – ábyrgd av flestu málsøkjum. • At Føroyar hava eina ov lítið menta almenna fyri- siting. • At skal stjórnarskipanin vera virkin og hava týdn- ing fyri trivnaðin og trygdina hjá fólki í Før- oyum, mugu fortreytir skapast. • At í skúlunum og innan hægri útbúgving má frá- læra vera í okkara egnu stjórnarskipan. • At rættarskipanin skal lagast til og vera ein meira virkin partur í rættarfatanini og rættar- skapanini. Avgerðir hjá dómstólum, umboðs- manni, myndugleikum og kærumyndugleikum mugu savnast og vera at- komulig hjá øllum. • At avgerandi fyri før- oyskum ræði á teimum ymisku málsøkjunum eru føroysk rættarvísindi, gransking og útbúgving í føroyskari stjórnar- og rættarskipan á teimum einstøku málsøkjunum. Tørvin á størri virknum kunnleika um lóg eru ikki minst ungir løgfrøðingar greiðir yvir. Teir hava nú í eina tíð givið út eitt áhuga- vert føroyskt lógarrit. Eis- ini landsstýrismaðurin í undirvísingar- og menta- málum hevur sýnt málinum áhuga, og kallaði 27. ok- tober 2000 inn til ein fund um henda spurning. For- maðurin í Grundlógar- nevndini, Jóan Pauli Joen- sen og skrivarin Kári á Rógvi, arbeiddu við máli- num. 13. oktober 2001 skipaði Fróðskaparsetrið fyri eini verkstovu um tørvin á undirvísing og gransking, har eisini fleiri umboð fyri Løgfrøðideildina á Háskola Islands luttóku saman við føroyskum løgfrøðingum. Hetta var ein sera áhuga- verd verkstova. Tað eru sjálvandi ymisk- ar meiningar um, hvussu útbúgvingin í løgfrøði í Føroyum skal skipast, men tað sum higartil hevur verið í uppskoti er ein eitt ára grundútbúgving og so ein sokallað mastersútbúgving upp á 1 til hálvtannað ár. Fyrsta tiltakið hjá Søgu- & Samfelagsdeildinini hev- ur verið at skipa fyri einum lítlum grundskeiði í lóg. Tey sum hava staðið fyri hesum skeiði eru teir ungu løgfrøðingarnir Kári á Rógvi, Birta Biskopsstøð, Jógvan Elias Winther Poul- sen og Jonhard Klett- heyggj. Hetta skeið hevur havt heilt stóra undirtøku millum fólk og er sera væl umtókt av teimum lesandi. Eini 30 fólk fara upp til próvtøkuna sum verður 3. juni. Tað sum Søgu- & Sam- felagsdeildinin og Lagadeil Háskola Island eru vorðnar samdar um er: • Lagadeild býður sær til í eini innleiðslutíð at hjálpa til at leggja eitt grundskeið í føroyskari løgfrøði til rættis og tryggja, at undirvísing og próvtøkur eru á einum nóg høgum støði. • Lagadeild býður sær til at lata lærarar á deildini taka lut í undirvísingini í løgfrøði á Søgu- & Sam- felagsdeildini og veg- leiða teimum føroysku løgfrøðingunum, sum skipa fyri undirvísingini. • Lagadeild býður sær til at hjálpa til við at fyrireika eina mastersútbúgving í føroyskari løgfrøði í samstarvi við Søgu og samfelagsdeildina og tryggja, at undirvísing og eftirmeting eru á nóg høgum støði. • Lagadeild býður sær til at taka ímóti lesandi, ið taka mastersútbúgving til at fullgera serøki i mas- tersútbúgvingini vil Lagadeild í evnum sum Lagadeild hevur ser- kunnleika í. • Fróðskaparsetur Føroya býður sær harafturímóti at samstarva við Háskola Islands á øðrum økjum, har tørvur er á tí og á løg- frøðiøkinum, tá tann parturin er komin undan. Søgu- & Samfelagsdeildin er fegin um hesa hjálpandi hondina frá Lagadeild Há- skola Islands og vónar, at deildin fær teir hølisligu og fíggjarligu karmar, sum ger tað møguligt at taka ímóti hesum frálíka tilboði. Samstarv um løgfrøði Ricardo Villar vitjar í Føroyum VIÐMERKINGAR Jaspur Vang Tvøroyri Nevnda útvarpssending gav einum varhugan av, at landspolitiska umsitingin og almenni stovnurin, ið hava ábyrgdina av sigling- ini um Suðuroyarfjørð, tulka løgtingsins vilja polit- iskt. Spurningurin er tí, um hesir myndugleikar/stovnur kenna sína arbeiðsupp- gávu, og ikki taka til sín ein politiskan leiklut, sum teimum ikki tilkemur. Landsstýrismaðurin føldi trongd til enn einaferð at nýta høvi til at seta Suður- oyarsiglingina í sam- fel- agsbúskaparligan saman- hang, og vísa á, at íløgan í eitt nýtt Suðuroyarskip, er ein stór íløga í mun til samlaða føroyska búskap- in. Suðuroyingar flest eru annars av teirri fatan, at løgtingið hevur tikið av- gerð um at byggja nýggja skipið. Boðskapurin hjá landsstýrismanninum er tí undrunarverdur. Jú, væl eru 305 mió. kr. ein stór íløga. Men hyggja vit at hesari íløgu í mun til tær raðfestingar og tann politikk flokkurin hjá landsstýrsimanninum sam- an við hinum fullveldis- flokkunum hevur framt í verki seinastu 4 árini, kunnu vit staðfesta, at niðurskurðurin í blokkinum (367 mió. kr. pr. ár) og vøksturin í rakstrarútreiðsl- unum til rakstur av yvir- tiknu málsøkjunum (á pappírinum aðrar 367 mió. kr. pr. ár), samanlagt gevur eina uphædd uppá uml. 734 mió. kr. pr. ár. Her er í sam- felagsbúskap- ligum høpi talan um ein ógvuliga stór- an árligan inntøku- miss/vøkstur í rakstrarút- reiðslunum. Føroyska samfelagið kundi nevniliga keypt og goldið tvey Suðuroyarskip pr. ár fyri samlaðu upp- hæddina. Yvir eitt 4-ára valskeið høvdu samlaði inntøkumissurin og hækk- aðu rakstrarútreiðsl- urnar, verið nóg mikið til at rinda fyri bæði eitt Suðuroyar- skip og tunnlarnar undir Vestmannasund og Leir- víksfjørð. Tað skal flytast nógvur fiskur um firðir og sund, um vit vilja varðveita væl- ferðina og árliga vinna inn aftur oman fyri nevndu 734 mió. kr. pr. ár. Tí hevur løg- tingið álagt landsstýris- manninum og Strandfara- skipum Landsins at skipa fyri nøktandi ferðafólka- og farmaflutningi í okkara oyggja- samfelag. Skulu vit seta samferðsluna millum oyggjarnar í samfelagsbú- skaparligan samanhang og tosa um politiskar raðfest- ingar, so lat okkum gera til fullnar. Annars vóru landsstýris- maðurin og umboðið fyri Strandfaraskip Landsins ógvuliga samdir um, at heimsmarknaðurin fyri ferjur, egnaðar at leiga til Suðuroyarleiðina, er av- markaður. Suðuroyingar minnast væl, at landstýris- maðurin, eftir at Strand- faraskip Landsins hevði kannað heimsmarknaðin og handaði landsstýrismanni- num tilmæli um at byggja nýtt suðuroyarskip, fekk tilboð um at keypa ”Norr- ønu”, og at landsstýrismað- urin kom til tað niðurstøðu, at tað var ábyrgdarleyst, ikki at viðgera tilboðið frá ”Smyril Line” landspolit- iskt. Tá spurdi mangur suð- uroyingur seg sjálvan, hvørt tað var Strandfara- skip Landsins, ið hevði leit- að ov illa, ella um tað var landsstýrismaðurin, ið hevði betur eygu enn ser- kunnleikin. Umboðið fyri Strand- faraskip Landsins kundi ikki lata vera við at við- merkja, at suðuroyingar (hann hugsar væl føroyska samfelagið) miðskeiðis í 1970-unum (fyri 30 árum síðani) fingu ”eitt ógvuliga fínt skip”.Hvat umboðið fyri Strandsfaraskip Land- sins vildi við hesari polit- isku viðmerking, og hvussu viðmerkingin skuldi tulkast, veit eg ikki rættiliga, og fari eg tí at lata tað liggja. Heldur ikki kundi um- boðið fyri Strandsfaraskip Landsins lata vera við at viðmerkja, at ”Smyril, ein- ans er ov lítil til farleiðina fáar ferðir um árið. Um nevnda umboð tosar um kapasitetin í samband við farma- og ferðafólkaflutn- ing og sjódygd, økismenn- ing, ella um umboðið ger sær tankar um framtíðar- tørv og menning av oyggjasamfelagnum sum heild, veit eg ikki. Samanumtikið er tó at vóna, at omanfyri nevndu politisku viðmerkingar frá almennum stovni og umsit- ingarliga landsmyndug- leikanum, ikki hava ávirk- an á dagliga raksturin av Suðuroyarleiðini, og at spurnartekin ikki verður sett við, hvat løgtingsins vilji er og tað sum í lógini um fólka- og farmaflutning verður nevnt nøktandi flutningur. Suðuroyarleiðin og ”Fimmarin” 29.05.05 Odmar Kúrberg Eg hugsi hvønn dag um føroysku tíðindafólkini eru korrupt ella bert ótrúliga vánalig, tað er ongatíð sett- ur spurningur við hvat gera føroysku fólkatingslimir- nir, og um tað er til gagns fyri Føroyar og føringar. Vit kundu tikið eitt dømi: Invalidapensionin, ella sum danir kalla tað »førtidspen- sion«, kann útgjaldast í londum runt um Danmark, t. d. Noreg, Svøríki, men ikki í Føroyum, og hví, tí Jóannes Eidesgaard stemmaði ímóti. Tá man hugsar um, at hettar ikki hevði kostað føringum eina krónu, tá tað verður danski staturin, sum til eina og hvørja tíð skal gjalda. Ja hattar kallar man gott arbeiði, føringum at frama. Føroysk tíðindafólk ov vánalig? C M Y K 11 10 SPREINGIPULVUR Fæst í 2 kg og 10 kg spannum Vælegnað til tún, kjallarir o.a., har tað ikki ber til at spreingja Til klúgving av steinum Sosialurin Tíðindi Ítróttur Viðmerkingar Nøvn Skráir Tiltøk Sosialurin Lýsingar Bilar Veðrið