fríggjadagur 22. februar 1974síða 4

i Pus jé tå SIDA 4 Kåri Poulsen skrivar um Georg Friedrich Høndel Georg Friedrich Hindel varð bor- in i heim 23/2-1685, i ti tyska bynum Halle i Sachsen. For- fedrarnir hjá Hindel høvdu í nóg ættarlið veri koparsmidir, men fad eystur- ir hansara var tann fyrsti ið breyt henda gamla sið. Ístaðin at vera koparsmidur var hanni kamartæn- ari og lívlækni hjá Hertoganum av Sachsen og Magdeburg. 60 ára ga- mal gifti hann seg við einari prestadóttir, ið æt Dorothea Taust, og fekk við henni sonin Georg Friedrich Hindel. Faðir Hindel Hándel skuldi fara at læra leg- fróði, men hetta líkaði als íkki ti lítla dronginum. Frá faðiri hann nógvar góðar hansara viljastyrki. strongdi á, at sínum arvaði eginleikar, harímillum haldgóða sidastand og Tá fadirin miskunnarleyst segði: »Måst ikki«, so Hiindel treiskliga: »EG VIL«. Og tað var faðirin sum måtti lúta Tað hendi við grannahovið, nevniliga í Weis- senfels, har tann lítli drongurin fekk høvi til at leika á urguna aft- Hertogin i svaradi anå gudstænastuna. Weissenfels hoyrdi piltin leika å urguna, og gjørdist hann varugur við tey frálíku evnini pilturin hevði. Hann fór beinleiðis at tosa við faðir hansara um hetta, og høvdu teir eina langa, álvarsama samrødu. Fær tonleikaralærara Henda samrøda førdi við sær, at Hándel fekk ein tónleikalærara, hvat ið var beinleiðis móti vilja faðirs hansara, tí hesin, sum fram- manundan nevnt, ynskti at síggja son sín sum løgfrøding. Tónleika- lærarin, sum Hindel fekk, var ur- guleikari við Liebfrauen kirkjuna í Halle, ein dugnsamuir tónleikari og ein frálíkur tónasmiður, nevni- liga Friedrich Wilhelm Zachow (1663—1712). Hjá Zachow.- lærdi Hándel nógv um tónleikalist. Tað hann fyrst og fremst lærdi, var um tann ftýska barokkstílin, men eisini um tón- leik úr eðrum londum. Handel fekk ein stóran kunnleika til tey ymisku ljédførini í orkestrinum, og lærdi hann seg at leika á tey øll somul. Men størstur var kærleiki hansara til oboina. Tá Håndel fyrstu ferð leikti fyri amlenninginum, var hann enn ikki fyltur 10 ár í 1669 varð hann sendur til Ber- lin at halda fram við at læra tón- leikalist. Í Berlin hoyrdi hann kur- fýrstin, Friegrich, tann tá bert 1! ára gamla piltin spæla, og gjørdist hann so hugtikin av spæli hansara, at hann bjóðaði sær til at gjalda eina víðari útbúgving hjá Håndel. Men faðir Hándel forðaði hesum, møguliga tí, at hann vildi ikki hava at fúrstini skuldi gera av hvar Hán- del skuldi útbúgvast. Tað at faðirin doyði í 1697, fekk stóra ávirkan á drongin. Hann lat seg innskriva sum > løgfrødisligan student við tann lærda háskúlan. Samstundis sum hann gekk á k“lamum, hevði hann arbeiði sum urguleikari, hetta starv røkti hann sera væl. Men tað er synd at siga gjørdi at hann nakra stórvegis Georg Friedrich Hiindel nyttu sum løgfrødisligur studentur, og gjørdi hann ti av at gevast við skúlagongdini. Tónleikur var hans- ara størsta áhugamál, Høndel í Hamburg Ístaðin fyri at halda fram við lest rinum, fór hann til Hamburgar, so hann kundi fáa eina betri tónleika útbúgving har. Hamburg var á teim um døgum tann fremsti býurin inn an tónleikalist í Týskalandi. Tá Hándel kom til Hamburgar, stóð tann sokallaða Hamburgar-operain í fullum blóma. Stjórin á hesi operu var tann gitni tónasmiðurin og tónleikastjórin Reiner Keiser, Hesin hevði arbeitt sera hart innan operuverðina, av tí at hann hevði sett sær eitt mál, nevniliga tað, at operain í Hamburg skuldi teljast millum heimsins bestu. Hetta eydn aðist honum sanniliga eisini. Keis- er hevði eina stóra åskodarafjøld, og ásannast má, at hann var ein sera væl dámdur maður Hándel fór at leika í kestrinum, og byrjaði- hann sum 2. fjólleikari, men har var hann ikki sitandi rættuliga leingi, nei, hann varð framfluttur! Ein dagin celloleikarin var sjúk- ur, varð Hándel settur til at leika cello, og varð sostatt orkesturleið- operaor- SOSTALURIN ari, hetta var hann settur til uttan at vera fyrireikaður á nakran sum helst hátt. Meðan Hándel var í Hamburg fekk hann ein góðan vinmann, hann kallaðist Mattheson. Hesin Mattheson var eitt menniskja, sum dugdi mestsum alt: Hann var løg- frødingur, tosaði enskt, franskt, italskt, leikti á øll ljóðfór og skriv adi operair. Sjålvur setti hann eis- ini orð til operairnar, leikti høv- uðsleiklutirnar, samstundis = sum hann eisini partvis var tónleika- stjóri. Hetta ljóðar legið tå ein hug sar um hvussu ein opera verður framførd nú á døgum. Tá á døgum sat orkesturleiðarin vanliga við cembaloið (tátíðarinnar klaver). Á vitjan I Løbeck Mattheson og Hindel gjørdu eina ferð saman i 1703, Teir fóru at heilsa uppá tann gamla urgumeist- aran sum búði i Liibeck, nevniliga Buxtehude. Endamálið við heilsa uppá tann gamla meistaran ferðini var at og læra av honum. ungling- tað íkki óvinir. Hóast góða vinarlagið anna millum, so vardi leingi áðrenn teir gjørdust Hándel var ein maður sum helt nógv um seg sjálvan, í veruleika hann tann evnaríkari av hann toldi ikki num Var teimum bådum at hin var yvirlåtin vyvirfyri hon- um. Mattheson og Høndel fara til hendurs Feir klandradust uppímillum, men rættuliga galið gjørdist tað tá teir Mattheson, framførslan framførdu operaina hjá »Cleopatra« Medan fór fram, stjórnaði kestrinum, samstundis sum hann sang leiklutin sum Antonius. Með an Mattheson var á pallinum og sang, Hindel num. Men tá Mattheson var >deyð triðja Mattheson or- stjórnaði orkestri- ur« í miðjuni av parti, fór pallinum, skúgvaði síðani hann niður av Hándel til viks fram at stjórna orkestrinum. Tá so framførslan var liðug, kundi hann taka ímóti fagnaðinum bæði sum sangari og Hándel góðtók henda atburð hansara undir teim fyrstu framførsl- og helt tónleikastjóri tveimum av unum, men gðrvísi gekk fyri seg triðju ferð »Cleopatra« varð fram førd. Mattheson fór uppá pallin at syngja, men Håndel fór ikki fram at stjórna orkestrinum, nei, hann var réåliga sitandi við cembaloið Hetta gjørdi, at Mattheson kom i eina láturverda støðu. Tá framførslan var at enda kom- in, fóru Hándel og Mattheson til hendurs. Komnir út um, út á Gása torgið, drógu teir korðurnar og fó- ru nú at berjast av álvara. ...Verð- in hevði óivað ongtíð komið at kent tónleikin hjá Hándel um íkki eitt undur hevði hent. Mattheson rendi korðuna eftir bringuni hjá Hindel, men til alla lukku brotn- aði korðuoddurin hjá honum av einum metal knappi sum Hándel hevði í bringumi. Síðani misti Mattheson eisini korðuna, og tå tveitti Hándel sína korðu frá sær. Tann spenta stóðan teirra mill- um hevði nú fingið eina loysn, og grátandi hålsfevndust teir. Frumframfersla av »Ålmira« Tann 8. januar 1705 varð operain hjá Håndel frumframførd í Hamburg; hon varð kallað »Al- fysta Henda opera er åvirkad av stílinum hjá Keiser hvat ið eisini er væl skilligt. Henda opera var so væl fagnað, at Keiser gjørdist hugs mira« unnarsamur, hann bar étta fyri at Hándel skuldi gerast ein kendari operuskrivari enn hvat hann sjálv- ur var. Tá so tann ungi meistarin skivaði sína næstu operu, sum hann kallaði >Nerox, gjørdist Keis er rættuliga øvundsjåkur. Um Keis er bar seg rætt at so skuldi hann frøtt seg um at peningur kom i kassan. Men hóast tað, at hann var stjóri, fór hann at arbeiða ímóti Hetta undirgravingarvirk- Keiser, tí Hándel. semi eydnaðist fyri stutta tíð seinni fór operain á húsa gang, og burtur var Keiser Tann nyggi stjórin sum varð sett framførdi ur Vid operaina, ongar NR. ÍS 22. FEBRUAR 1974 aðrar operair enn tær »biligu«, og nakað samband við Hiåndel vildi hann ikki hava Á teimum døgum í Hamburg nýtti fólk nógvan pening, og stutt- leikaðu sær åført, men ødrvisi var við tí unga Halle Hann hevði spart sær so mikið manninum frá saman, at hann nú var førur fyri at senda aftur peningin til mammu sína, sum hann hevði lænt frå hen- Hamburg peningin, nakað a ni, áðrenn hann fór til Få hann hevði goldið hevði hann framvegis peningi eftir, og gjørdi hann av at hesir peningur skuldi nýta:t til eina ltaliuferð Á ferð i Italiu Endamálið við ferdini til Ítalíu var at læra meir um operu enn tað Keiser og Mattheson høvdu læri hann. Í Hamburg heyði Hindel einum italiumanni, einum prinsi, og hesin hevði lovað, at um Hiån- del nakrantíð kom til Italiu, skuldi hann veita honum innivist; og hag ar fór Hándel. Hándel var ikki leingi í Firenze tí honum dámdi onki umsteðurnar har. Í Rom dámdi honum betri. Hann slapp at umgangast tað fín- ara fólkið av tí at hann var ein so frálíkur urgu- og klaverleikari. Inn an aðalin var hann væl dámdur; um kveldarnar sat hann í teim fínu salunum og leikti fyri kendum per sónum sum Domenico Scarlatti. Einaferð Handel og Scarlatti vóru til eitt karneval í Venedig, hoyrdi Scarlatti einhvønn leika á eitt cem- balo og segði hann: »Hatta er an- tin sachsarin ella hin grái sjálv- møtt ur« Eina tid seinni kappadust teir i at leika urgu og klaver eftir tátíð- arinnar sidi. Í tilikum kappingum var tað eisini sera kravmikið at ein kundi improvisera, men á hes- um økinum var tað ongin sum var betri enn Handel. Scarlatti mátti viðganga at hann tapti hesa kapp- ing, men tað broytti ikki vinarlag- ið teirra millum. Tá nú Hándel skuldi læra at skriva operur eftir italienskum stí- li, hevði hann nakar trupulleikar sum hann mátti vinna á. Nógv av ti hann hevði lært í síni týsku skúlagongd, kundi als ikki nýtast her i Ttaliu. Italiumenn grundadu sínar oper- ur á tey einføldu legini, meðan Hiindel var vanur við ein heilt af an hátt til at skriva operur. Í sín- um italiensku operum nýtti hann ofta tað sera vakra ljóðfarið, mannarøddina. At Hándel var næm ur, bar fyrsta opera hansara prógv um. Hann skrivaði eina italienska operu eftir italienskum stíli nógv betur enn nakar italiumadur hevði verið førur fyri, nevniliga »Rod- rigo«. Hetta fyrsta italienska verk hansara, sló út italiumennirnar á egna øki teirra. Meðan Hándel var í Italiu, var hann ofta til tey sokallaðu akade- miini hjá kardinalinum Ottoboni. Við eitt akademi meintist ein sam- koma, av lærdum monnum av ym- iskum slagi, sum hevði til enda- máls at fremja framburð innan vit skap og tónleikalist, Við tey so- neyndu akademiini vóru ofta tón- Hetta orðið, aka- demi, var nýtt um tað, sum vit í leikaframførslur. -— I