leygardagur 23. november 1974síða 6

Síða 6 sosialurin Nr. 67 — 23. november 1974 Evnið er heldur turrligt, sam- mett við tað kenslubundna tilfar flokkar eins og einstaklingar so riviliga oysa av í hesum døgum, men tessvegna er tað ikki vist, it ein lítil viðmerking um evni ikki eins væl kann koma nú sum seinni. Sjálvandi er tað bert at froast um, at specialskúlamálið til dømis ikki hevur verið nýtt eins nógv sum onnur líknandi mál, tá talan hevur verið um at krædda flest møguligar atkvød- ur, og tøkk fåi tit politikkarar fyri tað. Orsøkin fyri politikk- aranna fyrivarni við at nýta hetta mál sum týðandi valagn kundi tó hugsandi verið tann, at hesir eisini hava skilt, hvussu erkvisið mál hetta kann gerast, um tað verður havt á lofti ov tíðum. Avgerð er longu tikin um byggjan av nevnda skúla, hvers virki og samfelagsliga árin vit enn einans kunnu hugsa okkum til. Menn eru nú aftur vorðnir samdir um, at miðsavnan ikki einans er av ti góða, júst tvørt- urimóti teirri almannahugsan, sum varð viðtikin sum full- gyldug eftir seinna heimsbar- daga, hesi mannahugsan, sum man hava høvudsåbyrgdina fyri teirri syndarliga vánaligu menn- iskjaligu stoðu vestanveldini við ødrum idnaðarlondum finna seg fjøtrad av í dag. Hugtakið mundi einamest fáa so góða og viðvarandi undirteku, eftir at menn gjerdist varir við ektu framleiðsluna, sum sterra nýtsl- an av evnum foldarbarnanna saman við nýmótans framleiðsl- utólum evnaði at fáa burtur úr júst teimum somu ráevnum, sum heimurin áður, um enn á ein meiri samvitskufullan hátt, ein- ans kundi virka til teir mest týðandi neyðsynjarlutirnar. Einamest orsakað hesa miðsavn- an og samskipadum idnadar- politikki kundu menn ár eftir ár við rættuligum stórlæti og erpni visa á tey stødugt vaksandi framleidslutølini, sum einasta gongda leið fram ímóti einum mannsemiligum samfelag, har oll kundu koma at vænta sær at liva í verðsligari yvirflóð og eftirlæti, um eisini hetta sein- ista varð teimum í kjøtid borið. Eitt samfelag har tað teknolog- ska skuldi vinna sigur á miðal manna stúran og iva um rættin og virði av samfelagsligum til- tøkum og fyriskipanum, sum stjórnandi persónar higartil høvdu havt vanliga deydiligir ábyrgdina av. Sigrar og ósigrar meira og minni litríku ella andsfyltu politikkaranna gjerd- ust alsamt færri sum árini runnu, alt meðan ábyrgdarloysi og ólevnaður breiddi seg um tey soleiðis „mest framkomnu lond- ini«. Alt hetta lat framkomni heimur okkara mestsum ótarnað fara um seg, meðan longu hylliga og júgurtunga „heilaga idnaðar-teknologiska kúgvin< varð mettað við húsmeðrum og heimleysum bernum, sum reik indi sóust um geilarnar eftir skulatid, sålarkryplum sum ikki longur funnu frægd og innihald í irbeiði teirra sum nu einans kundi virðismetast eftir hagtel unum á stovubróstum virkis- stjóranna, dálkaðum áum og lokum einum fyri og eðrum eftir, smáfuglanna stirda flogi og fjaðursárleika, um hesir í ovur- kæti skuldu hætta sær í nánd av teimum hóttandi eiturtungu skýggjunum, sum nú so illtungir niva mannabustadir idnadar- landanna 0. s. v. Onkur kann so, og tad vid einum vissum rætti, hugsast at spyrja, hvat slik dómadagskend tala hevur felags við komandi specialskúlabyggingina. Eina- mest hevði tað frøtt meg, um samanberingin varð burtur úr von og viti, men so er tað tian- verri ikki, ti einamest hetta gamla »nymétans« fyribrigdi, miðsavnan og urtøkujagstranin burtur úr ongum hevur hevuðs- ábyrgdina fyri hesum vána standi, idnadarlondini um allan heim kenna seg fjøtrad av. Hetta er einki minni enn glaturnar- stund landanna, um tey ikki i stundini leggja á annan bógv. Men vit sum mestsum eru farin undir nevndu specialskúla- bygging halda væl til standa og nerta ti ikki hond frá síðu til forðan fyri hesum vitleysa til- takið, sum í høvudsheitinum verður borið fram av hesum sama mannaoyðandi miðsavn- aðaranda, hvers úrslit og arb- eiðslag er við at umstoyta »framkomnu« idnadarlandanna hampuliga demokratisku sam- felagsåskodanir, vidgongdum facistum at byggja nevnda skúla, ein skúla, har næming- arnir verða brennimerktir sum verandi evnaveikir, atferðar- truplir ella hvat vit nú einaferð velja at kalla hesi, sum ikki júst hava stersta hegni fyri bókligari neming, men sum fyri tann skuld kunnu gerast eins góðir samfelagsborgarar sum vit mið- alvisu. Vit eiga at gera okkum greitt, at slíkur skúli kemur at gerast »køstur«, hvussu fegin vit enn vilja tað øvudgta. For- eldur, sum sjálvandi elska børn síni mest av øllum, eins og krák- uni unnast best egna unga sin, senda ikki vid sin besta vilja børn sini beinleidis i slikan skula, og skullu tey sjålvandi ikki lata seg åvirka av jardar- ligum myndugleikum til slika stødutakan. Sostatt verða børn ini at koma frá vanligu skúlum okkara kring landið, skrødd burtur frå kæru og gomlu floks- felagum teirra å bygd og by fyri sidan at bølast undir ótryggum og fremmandum viðurskiftum millum ókendar skúlafelagar og fremmandar kennarar, sum helst munnu kenna munandi minni til serliga terv teirra enn gomlu kennarar teirra á heimplássun- um. Stúgvað saman á staðið, hvors umhvervið tekur burtur allar hugmyndir teirra um, hvussu javnaldrar teirra um landið hótta sær, hesir javn- aldrar, hvers atferðarburð tey lutvís eru send*til Havnar at læra at eftirlíka til fullnar, men undir fremmandum umstødum millum børn, hvers atferð, sam felagið hevur viðtikið sum óhóskandi, og sum hesi sostatt heldur ikki eru ætlað at taka til eftirtektar, um tillagingin til tað »vanliga« skal gerast sum frægast. Tað er eyðsæð, at her rillar so tað munar. Men hyggja vit nærri at skræðuni, skuldi tað ikki verið torført at sæð, at júst slík tiltøk eru arvur eftir vestan- veldanna mannminkandi mið- savnaðaranda, sum, so hvert idnadarframleidslan nørdist, heldur valdu at læsa burtur stødugt vaksandi talid å samfel- agsligu taparum okkara, fyri soleiðis sum best ikki at órógva erskvisnu sinnini medborgar- anna, sum enn meguliga hevdu ein farra av medviti fyri teimum mongu samfelagsliga illa fyri- komnu. Framleidsluøkingin nørdist alsamt, og tað so mun- andi í seinna helminginum av 50- unum, at áneyðir tóktist at vera fyri serligum hagfrødingum til at halda skil á øllum tølunum. Mannminkandi avskrivingarlóg- ir vórðu settar í gildi, hvers skaðiliga eftirburð menn stríðast við um allan knettin í skrivandi stund. Skattur var nú bert eitt fyribrigdi, ikki nakað heilt av- gerandi og eftirfarandi longur, ti við snildi og handahógv bar nú til at rinda eitt skattagjald, ein sjálvur helt vera hóskandi. Eftir áralangt mótmæli frá sam- vitskufullum medborgarum tók tað almenna í nevndu londum seg tó um reiggj og fekk til vega sokallaðar grannskoðarar til at halda eftirlit við óvandaligu um- ferð manna av avskrivingar- og skattalógum, men tíanverri var- di tað bert skamma stund, til hesir serfrødingar at kalla allir sum ein sóust hangandi yvir bókum idnadaranna, sum teir fyri riviliga samsyning hjálptu sum best at gera ósemandi nýtslu av stundum skilaleysum skatta- og avskrivingarfyriskip- anum. Men mótmælini komu tó umsíðir frá teimum mongu, sum vóru við skerdan lut, fátækra- og miðalstættin, sum visti á tær ósemiligu samfelagsskipanirnar, sum dag um dag dypti gloymskuvaðið millum fenaðar- liga ríku og fátæku landsborg- ararnar. Lønarkrøv vóru sett fram sum ongantíð áður og umsíður gingin á meti í ein vissan mun, men einans við ti fyri eygað, at lata skattgjald- andi lonmóttekufólkið bera meir- útreiðslurnar av samfelagsåbot- um, hesi gramdu seg um snimma og síðla. Skriðan var longu komifn so væl áleiðis, at idnaðurin og politisku umboðs- menn hansara heldur valdu at lána oyru til tey minnst mergj aðu mótmælini, fyri ikki soleiðis at ríða burtur tað rókina, teir dúrandi hevdu lúrt á í brátt alt ov langa tíð. Politikkarar at- kvøddu nú fleiri og fleiri fyri teimum mest sparsomu heilsu- bótaligu uppskotum, sum fram vóru løgd, alt sum tað gjørdist tvørligari at vinna ta atkvødu- nøgd, sum treytadi framhaldi av »politiska« starvi teirra. Heilsu- bótar- og sokallad trivnadarmål gjørdust vanligir utsølulutir, -illa umhugsad og tilvildarliga til- rættisløgd, og úrslit og virði teirra eins tilvildarlig og ivasom, sum frumfedrar teirra. Veruligu fortalararnir fyri nevndu málum vøru nú teptir, áðrenn teir so mikið sum høvdu havt høvi til at ávirka mannagongdina soleiðis, sum upprunaliga var ætlað. Ídnaðurin gekk enntá so vítt í summum londum, at hann heldur valdi at rinda >sokallað- um vánaligum verkafólki< sam- sýning fyri ikki at koma til arbeiðis, fyri soleiðis at verja sum best hina enn samvitsku- fullu og heilsuríku arbeiðsfólk- ini. Men fjøldin hevði tó fingið eina tátu, sum dúvað varð uppá í longri tíð, og hetta júst so leingi, at idnaðurin ótarnaður legði ein stóran lut av framleiðsluorkuni í nýmótansgerð av ellisheimum, vøggustovum, fritidarheimum, specialskulum, tolum til hetta og hitt, og stóriheili varð veruliga lagdur undir trýst fyri at finna eitthvert annað hjáput- urskent, sum tað ábótarsvanga fólkið so skuldi vissast um tørvin av. Eingin hættadi sær at mótmæla, og skapaðist soleiðis hesin óvuriligi tervurin á so- kallaðum serútbúðnum starvs- fólki, sum gera skuldi alt, vanliga hjartagóðar og hegnigar mammur og ommur ikki longur vóru hildnar at evna til fullnar, alt frá rumputvátti og til at sannfera samvitskufullar konur um, at tað ikki hoyrir við til nú- tíðarinnar kvinnumynd at fjálga sum mest um heimini, men at tað er betri bæði fyri mødur og børn, um tey síggja minnst møguligt hvert til annað, fyri soleiðis sum minnst at tarnast av feðga- og mødrabondum í til- ætlaðu tillaging teirra til hitt nýmótans ídnaðarsamfelagið, við tess samskipaðu fyritøkum, sum í veruleikanum man vera einasta samfelagsgrein, ið av álvara vinnur úrteku og væl- signing burt úr núgaldandi ábót- arskipanum, sum framvegis verður goldin av løntøkufélkin- um burturav, monnum og kvinnum, sum við tervandi yvir- liti yvir støduna ella áneyðum fyri reiðum peningi lótu seg freista ella noyða upp í henda stevtunga gandaringin, sum tær av skattaáðum ikki hætta sær ella evna at bróta. Hetta er einki minni enn feudalisma av fúlasta slag, men í nútímans líki, dyggi- liga vælsignað og stuðlað av gamla mannminkandi og -drep- andi miðsavnaðarandanum, sum tianverri enn situr í hásæti bæði í almennum og privatum fyri- tokum eins væl sum í landsins umsiting. Eisini er tað vorðið monnum greitt, at smærri skúlar hava trivnaðarligar og námsligar fyri- munir fram um teir størru. Klandur og stríð millum yvir- læknar á sterri sjúkrahúsum kundi bent á, at sama aðalregla eisini varð galdandi har. Men hóast talandi dømini halda vit fram í sama miðsavnaðaranda at byggja stórar skúlar, vanligar sum »special«, sjúkrahús, ellis- heim og annars alt tað, sum á fremmandum máli kallast »insti- tutiónire, stovnar, hvers mest týðandi virki stundum tykist at vera at umsita seg sjálvar. Sam- stundis sum vit mugu freast um viljan til åbøtur fyri tey treingj andi, kunnu vit ikki annað enn Sosialmål, specialskúlin o. a. narmast um tann veruleika, at samlaðu byggi- og rakstrarit- reiðslurnar av stásiliga ellis- heiminum á Giljanesi fara væl upp um tað, tað hevði kostað at bygt hverjum einstøkum av teimum innløgdu egin nýmótans hús við ellum hugsandi hent- leikum, samstundis sum givin varð teimum vanlig fíggjarlig ellistryggjing og egna sjúkra- systur, lenta eftir donskum lønarstigi. Men gongdin í hesum málinum var tann gamla. Fólk ansaðu tervinum og fóru av eint- ingum undir fyrireikingar til keyp og nýmótansgerð av eldri húsum, men bygdarráðslimir og ríkismyndugleikar komu uppí leikin og gjørdu teimum greitt, at hesir ikki styðjaðu tiltøk av slíkum slag, uttan so at fram varð farið eftir útlendskum fyri- skipanum. Fyriuttan at gera til einkis royndir einstaklinganna til ábetur fingu rikismyndug- leikar og leiðisveinar teirra heima á landi einaferð enn gjørt okkum greitt, at vit einki megna sjálvir. Minnisvarðin yvir hetta stórfingna útlendska stórsinnið var veruleiki, og sammett við hetta mundi rakstur og nýtsla verða av minni týdningi eins væl og samfelagsligu skeivleikarnir, ið altíð standast av tílíkum til- tokum, sum ikki eru í tråd við egna tørv og orku okkara. Eitt forfjónað bygdarfólk varð eina- ferð enn áminnt um, at tað í nú- tíðarinnar >yvirsamskipaða sup- ersamfelag< stendur til tað »al- menna« aleina um treingjandi skulu hjálpast ella ikki. — Vit hava sanniliga hesa seinastu fjordingsøldina lært 'at førka okkum burtur frá teimum óskrivaðu fyriskipanum, sum vóru galdandi millum brødur á lunninum, sum ongantið gloymdu at býta honum part, sum av sjúku ella oðrum líkn- andi forløgum mátti setast eftir, tá farið varð til útróðrar. Líka litið sum vit eru tað, mundu teir gomlu verða heilt lýtaleysir, og setti omanfyrinevnda óskrivaða skipan helst onkran eftir uppi- millum, men samhugur teirra við teim neydstøddu mundi helst verða munandi betri enn okkara. Tískil varð tað mikið framstig, at eisini vit umsíður fingu skipan, sum vissaði ollum borg- arum eitt minstamark av trygg- leika, um megvuleikarnir fyri sjålvshjålp knappliga vóru burtur. Men um framhald av regluligu hjålparveitingunum til einstaklingar eins og stovnar framvegis er treytad av, at vit halda okkum til útlendsku ut- bytingarskipan, kunnu vit vid einum vissum rætti loyva okk- um at ivast um virði av útlendska partinum av hesi hjálp. Uggilsi er tað kortini at vita, at stjórnandi menn okkara arbeiða við málinum, eini før- oyskari og meiri samfelagsgagn- ligari útbýtingarskipan fyri eyg- að. Men broytingin í nevndå máli kann ongantið koma ov skjótt, so grefligir skeivleikarnir gerast dag um dag, tað veri seg innan heilsu- sum trygdar- og skúlamál, sum heilt ber av við núgaldandi tvífiggjaðu skipan. Framhald á síðu 11