mikudagur 19. mars 1975síða 13

Nr. 22 — 19. mars 1975 sosialurin Við deyða Palla í Tøduni Nú eru nakrir dagar síðani Palli í Teðuni fór til sín seinasta hvild- arstað. Hann hevði verið sjúkur so leingi, at vit vistu, at hansara tíð kom ikki at verða so long aft- urat. Seinast, eg sá hann, fylgd- ust vit norður á Tveroyri í bili. Hann skuldi til Havnar á sjúkra- húsið. Tað sást týðuliga, at hann var ógvuliga ússaligur, men hýrurin var góður sum altíð. Hann varð tó ikki verandi leingi í Havn, kom suðuraftur — og nú er hann farin. Nú hvílir hann »inni í Lid« yvir av Vågsbygd, sum hann var so góður við, og sum hann kendi betur enn tey flestu, tí hansara kunnleiki um Vágsbygd og søgu hennara var ógvuliga stórur. Eg siti her, fyri norðan, og blaði í- gjøgnum nakrar síður um Vágs- bygd. Framman fyri mær havi eg nakrar síður um Vág og um vágbingar, sum Palli í Tøduni hevur fortalt mær. Spell at hetta ikki varð tikið uppá band; tað hevði verið rúgvismikið, og í dygd sum søguligt fråsøgutilfar hevði tað staðið frammaliga. Ti hansara søgur um Våg og um vágbingar vóru so livandi og meistarliga fortaldar, at eg trúgvi ikki, at nakar hevði kunnað sagt tær betur. Ein vetur sat hann fleiri ferðir upp í slag frá tíðliga á kveldi og fota til langt eftir midnåttartim- an og greiddi frá ymiskum til- burðum úr teirri gomlu Vágs- bygd og um teir gomlu /ág- bingar, um teirra strev og stríð og um teirra lív til fjals og til fjóru. Teimum nøvnum og tøl- um, serliga úr gomlum fólkatelj- ingum, sum vit sótu við og sum fyri meg bert vóru nevn og tel, gav hann lív og innihald; um so gott sum hvert einasta navn og tal hevði hann eina viðmerking ella eina sogu. Tær flestu av hes- um segum hevdu eitt skemtiligt innihald; og soleiðis fara vist tey flestu at minnast Palla í Tøduni, hann dugdi so væl at fáa hitt skemtiliga fram. Men tað vóru eisini segur við einum álvars- ligum ella kanska syrgiligum innihaldi; um menn og um kvinnur, sum fingu eina harða lagnu sí eini harðari tid. Ein gjørdist so hugtikin at sita og lýða á henda so óvanliga vitandi mann, at ein gloymdi tíð og stað. Tá ið eg so kom heim, setti eg meg at skriva hetta niður, og ofta var náttin liðin og morgum komin, tá ið eg var liðugur at skriva. Men tíverri er tað ofta soleiðis, at tá ið tilfarið er so rúgvismikið og ein ikki kennir innihaldið alt ov væl, ja, so er ein ikki førur fyri at festa tað á blað, tí so kann so mangt koma skeivt fyri. Tað varð tí bert tað, sum ein mintist fyri heilt vist, sum niðurskrivað varð. Og tað var spell, tí tað er bert eitt lítið brot. Sjálvur mundi Palli hava skrivað eitt og annað niður, og tað er at vóna, at nógv tilfar um heimbygdina liggur eftir hann, so at ikki alt er farið í grevina við honum. Tað hoyist ofta, at menn eru harmir yvir, at tað til- far, sum Rikard Jensen skrivaði um Vágssogu, ikki er at finna, og satt er tað. Eina ferð, eg var er vesturi hjá Palla í Teðuni, for- taldi hann, at hann hevði lænt allar tær skrivibøkur, sum Rik- ard hevði skrivað søgur uppi — eg minnist ikki talið, men eg haldi tað var 60 — og har lógu tær so eina tíð; men beint áðrenn Rikard gjørdist sjúkur og doyði, var hann har vestur éftir hesum bókum — og í dag eru tær ikki at finna, hvar tær so eru. Á jú, tað vóru letur at lýða á Palla, meðan hann segði frá um tey gomlu lágu, tjøradu húsini við sínum grena flagtaki, har óvitarnir spældu, og um tey fókk, sum búðu har. Ein kemur at hugsa um Hans Andreas Djurhuus: Øll húsini so kvirr og loyndarfull tey goyma alt sítt dýra minnis- gull um ætt, ið var, og hennar gongd og ferð. Mær tykir ættin gongur aftur her. Hetta eru fólk, sum langt, langt síðani eru horvin, liggja grivin á Kirkjukletti ella fingu váta grev, men sum búðu og bygdu ein part av landi okkara. Vit ungu duga ikki at skilja tað lív, tey livdu og ta tíð, tey livdu i. Tað var so heilt ødrvisi enn tad, vit eru von vid og kenna. Sjålvt um vit hoyra um tey, duga vit ikki at fata, hvussu striggid strev teirra gomlu fyri at yvirliva hevur verid. Livid tå man hava verid ein meira av- bjóðing móti tilveruni enn nú. Tað dagliga lívið við báti eyst- anfyri og fyri vestan Vágseið; um hvussu hesir lítiðlætnu sjó- garpar við seksmannafari fóru suður um Endan; um tá ið teir ikki kundu lenda aftur á Vágs- eiði, men í ódnarstormi máttu rógva suður um Akrabergstanga fyri kanska at koma inn gjegn- um Vågsfjørd og lenda á Skam- mýri; tað var um slíkar menn Palli í Tøduni visti at siga frá; ella um menn, sum bert við kleppi í hendi klivu upp gjøgn- um steyrrætt meitilberg, og gingu eftir rásum og rókum, har eingin fyrr hevði verið. Ein bardagi fyri tilveruni, við ongum hentleikum, men bert sínum egnu hondum, máttu teir royna at fáa sum frægast burturúr. Tað vóru letur at hoyra Palla greiða frá; hann visti so ótrúliga nógv og hevði so sjáldsama góð- ar gávur at fáa tað at sita, sum hann segði frá. Eingir hentleikar av nøkrum slag, og verðin var sterri tá enn nú. Fór onkur burtur, ja so vistu tey heima einki til teir fyrrenn teir komu aftur ella kanska ikki komu aftur. Eg komi at hugsa um ta søguna, sum Palli fortaldi um skipið, sum fór undir Feroyar at royna. Av eini ella aðrari orsøk fóru teir inn onk- unstaðni nordanfjørds. Tá gjørd- ist ein av manningini sjúkur og doyði, og varð grivin í hesi somu bygd. Skipið fór síðani út at fiska, men ódnarveður er helst komið á teir, og hverki skip ella manning spurdust aftur. Tá var tað ein tung tíð fyri heimbygd- ina. Men sannleikan um, at ein maður doyði á landi og ikki fórst við skipinum, so sum tey hildu, hann fingu tey heima ikki at vita fyrrenn tvey ár aftaná; so lítið var sambandið bygdanna mill- um tá í tíðini. Niklas í Brekkugerði var fyrsti maður, sum í nýggjari tíð bygdi í Brekkugerði. Hann var av Skála og segðist at vera klókur maður. Um henda mann visti Palli nógv at siga. Men áðrenn Niklas hava fólk búð í Brekkugerði, eins og tey hava búð á tí plássinum, sum Svabo nevnir á Bárafletti. Palli í Tød- uni hevði eisini eina segu um eina Biritu í Brekkugerði, sum plagdi at seta seg undir Bárald- arbakkan at binda. So kom eina ferð grind inn á Vågsfjørd. Men hvussu menninir bóru seg at, fingu teir ikki grindina at gera landgongd. Men Birita, sum visti, hvussu vorðið var, sendi tveir óvitar út til bátin hjá Skálabóndanum, sum var grind- aformaður, at siga honum, at sum nú var nýttaði lítið at gera nakað, tí meðan vágbingar fingust við at fáa grindina at gera landgongd, lógu teir forn- ersku og drópu grind innan fyri Skammýru, segði Birita, ti hann í Brekkugerði. Skálabóndin fjørdi eftir boðunum frá Biritu, tí hann visti, at Birita kundi meira enn fólk flest. Grindin varð so goymd á Lopransfjørdi um náttina, og dagin eftir legði hon beinini. Slíkar søgur visti Palli í Toðuni nógvar at siga frá; og tað hevði hann umsteður til um nakar hevði tað. Vit ungu hava ilt við at trúgva slíkum søgum ella søgum, sum minna um hesa. Men Palli mundi helst trúgva teimum og tað av egnum royndum. Pápi Palla og brødur hansara vóru dúgligir menn, slektaðir úr einum húsum, har tað mátti arbeiðast nógv fyri at liva. Hesir menn hevdu tað fram um tey flestu, at teir kundu síggja tað, sum er dult fyri vanligum mannaeygum. Tað var ikki altíð líka hugnaligt, men ein vandist við tað, segði onkur frá gamla Palla í Tøduni, og hann mundi vita frá mongum slíkum at siga. Eg nevni hetta bert sum eitt domi um, at tað ikki er so ógvuliga langt síðani, at slíkt ikki var so óvanligt. Ongantið gloymi eg tær letur, tá ið Palli sat og greiddi frá um hendingar og um slekt, og hann kundi fara langt aftur. Eina ferð, minnist eg, greiddi hann mær frá Vilhelm-slektini. Hann var í iva um, hvaðani fyrsti maður, sum búsettist við Miså, var slektaður; men hann var komin til tað úrslit, at hesin maður helst var slektaður úr Smillum. Seinni havi eg hoyrt gamla komu sagt frá, at fyrsti maður við Vilhelm-navninum, sum búði við Gjógvará, var úr Smillum. Og hesin var beiggi til tann, sum búði við Misá. So Palli hevði rætt. Abbi hesar báðar mundi vera sýslumaðurin Jaspur Dán- jalsson, sum búði í Øravik og sum mundi vera føddur seinast í 1600talinum. Tað, sum Palli segði frá, var so livandi, saman við einum slíkum hugna, at ein heilt ókend verð læt seg upp fyri einum. Eg komi at hugsa um orðini hjá Hans Andreas um Gomlu Biritu segukonu: Gamla Birta søgukona, gamla Birta gleðir børn. tað um smáttu fýkur kavarók og vetraródn Gamla Birta søgukona, livir fyri sjálvan seg. Gamla Birta, gamla Birta, søgur tinar gleddu meg. Umframt hesa sjåldsomu gåv- u at duga at siga frå, so ein lyddi å, kundi Palli i Tøduni eisini seta saman ørindir. I heimi hansara, minnist eg, hekk ein mynd av ti stakki, sum stendur undir Ruta- felli og nevnist Tveran. I hornið á hesi mynd var stungin ein pappírslepi, har Palli hevdi sett saman tvey ørindir um djarva faðir sín, sum kleiv upp gjogn- um meitilbergið, upp á toppin á Tveruni, og legði har eina ketu. Eg minnist, hvussu hugtikin og samstundis rørdur eg var, tå ið eg læs hesi bæði smáu, fínu ørindini; tann, sum kann siga so nógv og geva einum so nógv i so fáum orðum, hann hevur serligar gávur. Sum oll vita gjørdi Palli manga yrking til ymisk hátíðar hald í Vági. Í mongum av hesum yrkingum, sum bert vóru ætlað- ar til ta einu ferðina, finna vit ikki so lítið av tí, sum nevnist góður skaldskapur. Palli var nógv år í arbeiði á Gørdunum. Hann kendi so væl til alt og ell, sum har vóru, ikki minst odda- mannin Magnus á Gerðunum. Vit minnast øll, tå ið linubåturin við sama navni kom til Vágs; tá gjørdi Palli eina yrking, sum varð sungin, tá ið báturin legði at. Har sigur hann m.a. um Magnus: Væl kendur hann var um vart oyggjaland alt, hann Magnus á Gerðunum, varðin. Í Vågsbygd tað gjørdist so tungligt og kalt, tann dagin tá Magnus var farin. meðan So langan ein arbeiðsdag lagaður var at baksast, at stríðast, at strevast, við áttati ári á baki á sær, av elli, hann tá mátti gevast. Síða 5 Men umframt hesar nógvu yrkingar, gjørdi Palli eisini fleiri av meira varandi virði. Vekur er tann vísan, sum Palli gjørdi til ein abbason, har tvey erindi eru: Nana, nana Jákup, eittans ára gamal, undan ár og somu nátt, abbi var á ytstu gátt, nana, nana Jákup barnið, brátt er abbi horvin, Góða lítla kanska tú kanst ynna tað, abbi ikki fekk í lag, góða lítla barnið Tað, sum Palli sipar til í fyrra erindi, er tá ið hann lá undir stórari skurðviðgerð í Danmark og annað lungað varð skorið. Tá væntaði hann ikki at liva longur. Tað er umleið 12 ár koma at síðani Palli hevði eisini eina umfat- andi vitan um bókmentir. Tey seinastu árini hevði hann bóka- savnið á Oyralagið á hondum Tað var altið so hugnaligt at tosa við Palla um bekur. Kanska kendi tann fer- oyska skaldskapin hann átti hann mest til sjálvur tær flestu foroysku bek- urnar. Men vitan um heimsbókmentir var eisini fatandi. Tað kundi næstan gera tað sama, hverja bók ein lænti; Palli kendi tær flestu, hevði lisið tær og kundi at siga um liv høv- hesin so var frá nýggjari tíð ella forntið. Ein sjáldsama áhugaverdur maður var Palli at lýða á. Sjáldsamt at hitta mann, sum bert við tí van- ligu skúlagongdini av Oyralagi, kundi vita so nógv. Palli segði onkuntid, at vóru umsteður til tað, so hevði hann gingið longri í skúla, tikið eitt realprógv ella okkurt annað. Men Palli hevði einki prógv, og alt tað hann visti og kundi, hevði hann sjálvur lisið sær til. Nú hvílir Palli í Tøduni undir grønu torvu. Hansara liv hevur fingið ein enda, so sum alt her á foldum er komandi og farandi. Eg kann ikki lata vera vid at hugsa um ta yrking, sum Palli hansara um- undans, um Framhald å sidu 7