leygardagur 17. mai 1975síða 9

i | | | Nr. 35 — 17. mai 1975 7 2 7 NN LN NA N 2 Mg NN N 7 Í Í Ms NN NN NN IV N / MY NN N ki hi Vi Ýr FL NN w SN VM NN N IT 7 mm (7) 7 I fit Lø 24, 71, 4 24 (77 / N NS MA VM (fg NN |; i ; "71 / (/} UZ / WE N N DD S DA FE Will SN FJV TØ NN VU Na 4 NN N (á - NON NNN Mg! sæ / Í N ” N N fg 74, NN NN NN N Ritstjóri: Hans Thomsen sosialurin Japanarar og ikki bolsjevikkar beindu fyri russiska zar-valdinum Nógvir bardagar hava verið á havinum. Her er bert at nevna bardagarnar við Abukir og Trafalg- ar, har eingilski sjógarpurin, Nelson lordur, so eiggiliga beindi fyri Napoleon Bonaparta og dreymum hansara um at leggja alt Europa undir seg. Men í 1904 fór fram ein sjóbardagi, sum fá munnu hava givið gætur. Øl hava altíð hildið, at tað var Lenin, sum við sínum ússaligu kloddafyl- um, bolsjevikkunum, beindi fyri russiska zar- veldinum, men lesið her, hvat søgan veit at siga frá. Søguligir sjobardagar sum verið hava Skuldi tå upp å standandi fot farið at ramsa upp nakrar av teimum størstu sjóbardogunum, sum verdaldarsøgan veit um at siga, hevði tú kanska allarfyrst hugsað um t.d. bardagan við Salamis (í árinum 480- fyri Krist), Lepanto í 1571, sponsku Armaduna (1588), Nelson og hansara mikla sigur við Trafal- gar í 1805, bert fyri at nevna nakrar av teimum sterstu bar- døgum, sum fram eru farnir á havinum. Tey allarfægstu mundu helst hugsað um sjóbar- dagan við Tsushima, og kortini vakti hesin sjóbardagi í Korea- sundinum millum Japan og Kor- ea miklan ans um allan heim, tá hann fór fram í 1905. Hesin bardagin fekk munandi ávirkan á gongdina í søguni — av tí at hann fekk hitt zaristiska RusO land at linka so í kongunum, at tað ongantíð rættiliga kom fyri seg aftur — samstundis sum hann gjørdi Japan til eitt stór- veldi, sum frá hesum degi ikki hugsaði um annað enn at vaksa um vald sítt. Russisk-japanska kríggið Hjá fólki í vesturheimi kom úr- slitið av hesum sjóbardaga dátt- liga við, hóast gongdin í hesum kriggi í hesum fjara horninum av Asia longu ferð eftir ferð hevði gjørt menn bilsnar. Hóast sjón gekk fyri søgn hildu vestanmenn á at trúgva, at hin velduga russ- iska tjóðin til endans fór at vera við yvirlutan í hesum bardaga við eina tjóð, sum fyri bert hálv- ari old síðani var sloppin burtur úr miðeldini. So seint sum í 1904 høvdu menn enn ikki sørt av hugi at gera gjøldur burtur úr Japanarum. Øll høvdu flent í kýki at seguni um skipasmiðir teirra, sum høvdu verið i Glas- gow fyri at læra seg herskipa- bygging. Skotsku verkfrøding- arnir opinberaðu teimum hesi loyndarmálini, og japanarar teknaðu tey av í loyndum. Teir fóru síðani heimaftur og bygdu eitt risastórt slagskip, sum hvølvdist so títt og knapt tað varð sjósett. Orsekin var tann, at nøkur av mátunum, sum teir listinlærdu skotar høvdu sagt teimum, vóru skeiv. Tey klóku vóru samd um, at japanarar hevdu vunnið nakrar lættvunn- ar sigrar á russum í fyrstani, av tí at teir tóku teir á bóli, men eingin ivaðist um, at teir til endans mundu fara at fáa av at vita Japanarar leggja eftir Port Arthur 13. februar 1904 legði japanski herflotin uttan kriggsavbjóðing eftir russisku herflotasteðini Port Arthur í Manchuria. Trý russisk slagskip vórðu sekt, og av hesum gjørdist russiski Kyrr- ahavs-flotin lamin. Tá so japan- arar høvdu vunnið valdið á hav- inum, gjørdu teir landgongu á meginlandinum og vunnu ein sigurin fyri og annan eftir á russiskum herdeildum, sum skuldu koma Port Arthur til hjálpar, nú japanarar hevdu kringsett flotastødina. Sum árið leið gjørdist japanska hóttanin móti russiska skansanum álvar- samari og álvarsamari, og tað var líkt til, at bert eitt undur kundi bjarga býnum. Zarurin, Nikolai ll tingast við ráðgevarar sínar Í Santa Pætursborg helt Nikolaj II zarur fund við ráðgevarum sínum fyri at tingast um, hvat gerast skuldi. Generalarnir segdu orsekina til ósigrar teirra vera, at Ogjørligt var at flyta út- gerð til teir stríðandi hermenn- inar eftir tí sibirisku jarnbreyt- ini, sum bert hevði eitt spor og var 10.000 km long, og admiral- arnir noyddust at viðganga, at tann parturin av russiska Kyrra- havsflotanum, ið eftir var, lá í Vladivostok og slapp ikki út Politikkararnir hildu fram, at russiska fólkið var uppøst, og at uppreistur ella beinleiðis koll- velting stóðu beint fyri durunu- um. Nikolaj zarur fór nú at meta um støduna. Hin keisarligi russiski herflotin var nógv betri utgjørdur og betri í allar mátar metti tú skip móti skipi, enn nakað far, sum japanarar áttu. Eisini var talið av russiskum herskipum russiski zarurin fyri, hann hugdi igjøgnum listarnar, sum admiralar hansara løgdu fyri hann. Í Eystrasalti so at siga beint fyri durunum lá ein stórur herfloti fyri teymi. Nú mátti onkur avgerðin takast, og hann gav monnum boð um at senda henda herflota til Fjar- Eystur. nógv sterri, helt meðan Summir av admiralunum tykjast eins og valdsharri teirra at hava trúð upp á undurverk. Men skilamenninir øtadust. Fyri at koma yvir í Kina-havið at stridast móti japanarum mátti herflotin sigla ein 14.000 fjórð- ingar langan tein. Russland átti Her síggjast japanskir hermenn so himmalfegnir um, hvat teir eru mentir. Flagg teirra við tí rísandi sólini sæst aftanfyri Russiski zarurin Nikolai II, sum livdi í einari verð, sum lítið sam- band hevði við henda heim. Hann helt væl til standa og sendi herflota sín avstað uttan at blunka at basa hesum veikans japanarum, sum einki vórðu virdir av nekrum landi í Europa ongar havnir á hesi longu leið, og skipini máttu tí taka brenni har, sum tað best hóskaði. Og skipini vóru ikki í sovorðnum standi at tey kundu fara eina so langa ferð og hvaðna minni gera stórvegis um seg, tá tey at enda vóru komin leiðina fram. Hin veldigi russiski herflotin var ikki annað enn tómt orðabrask. Mong av teimum so ofta tiltiknu slagskipunum vóru gomul og ikki tíðarhóskandi longur, og tey nýggju herskipini illa utgjørd við ov lítlari manning og summi av teimum valla roynd áður Eisini manningunum tervaði venjing í stórum, og fleiri ferðir mundi uppreistur verið gjørdur Og kortini lótu admiralarnir sær siga. Teir mundu heldur ikki hava so nógv annað í at velja so sum teir í fleiri år høvdu reypað av egnum dirvi og at eingin kundi vinna á flota teirra. Men at fara hesa ferð var ikki sum at siga tað, ti meginparturin av einum hálvum ári mundi fara at ganga til herflotin var til reiðar at leggja í hav Í oktobur 1904 vórðu savnað saman 42 av teimum skipum, sum hevdu staðið á listunum, ið zarurin hevði fingið. Tey lógu nú tilreidar at leggja í havið i Libau í Eystrasalti. Hesin herflotin fekk nú heitið annar Kyrrahavs flotin og Rojdestvensky, admir- alur, ið var eitt satt belmenni, settur at ráða fyri honum. Hann hevði tó kortini nakað av hylling á sjokriggsførslu og teimum spurningum, sum í sambandi við slíka stóðu. Hann var púra iva- leysur í, at eingin nútímans her-