mikudagur 2. juli 1975síða 7

Nr. 48 — 2. juli 1975 sosialurin Síða 7 Livikor og trupulleikar í Grønlandi Ein kanning, sum danska Socialforskningsinsti- tuttet hevur gjørt, vísir, at grundinar til teir sosi- alu trupulleikarnar í Grønlandi eru í nógvum fórum tær somum sum í Vestureuropeisku ídnaðarlondunum. Kanningin er gjørd fyri at finna út av livikorunum og teimum sosialu trupul- leikunum í Grønlandi. Grønlandsmålarådharra- stovan heitti í 1970 á »Socialforskningsinstitut- tet« um kanna spurningin. Í hálvtrýssunum og trýssunum fór ein stór útbyggjan fram á nógvum økjum. Skúlar, sjúkra- hús og fiskiidnaðarverksmiðjur vórðu bygdar, og fiskiflotin út- bygdur. Hendan útbyggingin ekti munandi um sosialu og økonomisku vælferðina hjá fólk- inum. Við vælferðini komu nógvir og stórir trupulleikar — stórt rús- drekka misbrúk, ein vaksandi kriminalitetur, samstundis sum talið á kynssjúkum vaks øgi- ligt. Orsøkin til hesar trupulleik- arnar, sum eru kendir frá flestu útviklingslondunum, koma und- ir hugtakið >„kulturchock<. Trupulleikar, sum koma fram í londum og hjá fólkaslegum, ið eru í javnvág, men har knapp- liga livihátturin verður broyttur. So nógv broytist, at gamlar traditiónir og lógir missa virði, uttan at nakað nýtt verður sett í staðin. Grenlandsmálaráðið vildi hava sligið fast, um tað var partur av tí forda politikkinum, sum hevði verið við til at bróta niður sam- felagið. Og um útbyggingin kundi broytast soleiðis, at trupulleikarnir minkaðu í fram- tíðini. Kanningin varð gjørt við einum repræsentativum parti av grønlendska fólkinum. Hon fór fram í Vesturgrenlandi — frá Hvarvinum til Diskovíkina — har 85% av grønlendska fólk- inum býr. 609 persónar luttóku í kappingini. Bert grønlendingar og danskarar, sum í minsta lagi hevdu verið í Grenlandi í 5 ár, luttóku. Kanningin gjerdist ógvuliga vittfevnandi. Ikki minst tá kanningin eisini ynskti kunn- leika til ta kulturellu støduna hjá teimum spurdu — hvussu tey kundu lagað seg til samfel- agið, sum roynt verður at byggja upp í Grenlandi. Hvussu vittfevnandi kann- ingin er, visa teir 20 spurn- ingarnir: Støddin av håskinum, hvussu håski er sett saman. Ibudar- viðurskifti. Uppvakstrarkor. Skúlagongd og útbúgving. Vinnuligt arbeiði, viðurskiftini á arbeiðsplássinum. Málkunnleiki og týdningurin fyri arbeiði vinnuliga. = Figgjarvidurskifti. Grannaviðurskifti. Áskoðan á skúlan. Vidurskifti við egnu børn. Ynskir um støddina hjá familjuni. Luttøka í sosialum aktivitetum. Kunnleiki og steða til útvarp og bleð. Sosialar Trupulleikar (konfliktir). Trup- ulleikar í familjuni. Støda til rús- drekka. Nerva-trupulleikar. Áskoðan á støduna Danmark — Grønland. Áskoðan á fødistad- kriteriið. Frítíðaraktivitetur. Tá kanningin er so vittfevn- andi, er torført at fara til botns í analysu av einstøku punkt- unum. Men afturímóti er meguleikin til staðar fyri at vísa á saman- hang í grønlendsku tilveruni, ið ikki hava verið kend fyrr. Hetta er tí av stersta týdningi í kanningini. Úrslit av kanningini Peningur er vorðin gjaldoyra burturav. Handil við naturali- um kemur næstan ikki fyri meira. Hóast hetta siga 48 prosent av teim spurdu, at veiða hevur nógv at siga fyri húsarhaldið. Inntøkurnar eru hækkaðar og liggja í fleiri forum ájavnt við inntøkurnar hjá húskjum í Danmark. Men til tað er at siga, at vanliga eru húskini sterri í Grenlandi. Eitt áhugavert fyribrigdi í úrslitunum í kanningini av inntøku og vinnu er, at tað sær út til, at tað er hend ein sosial- økonomisk diffrentiering í grøn- lendska samfelagnum. Ein stórur partur av fólkinum hevur gingið í skúla og fingið eina útbúgving, og við menningini eru komnir nýggir vinnuvegir. Tann bólkurin, ið hevur gjørt nyttu burtur úr hesum, kallast í dag »grønlendska yvirstættin« — 30 prosent av teim spurdu. Íbúðarviðurskifti Tey flestu, ið búgva í teimum nýggju íbúðarblokkunum, eru nøgd við íbúðir teirra (72 pst.) Fá eru ónegd. Afturimoti eru fólk í teimum gomlu, smáu húsunum ikki serliga negd. Serliga verður klagað um megu- leikarnar fyri hita og isolatión. 18% uppskrivaðir hjá politinum Talið av sosialum trupulleikum í Grenlandi er rættiliga nógv hægri enn í Danmark. Heili 18 pst. av teimum spurdu monn- unum vóru uppskrivaðir hjá løgregluni. Kortini kunnu vit ikki siga, at flestu grenlend- ingarnir hava trupulleikar av sosialum slag. Tí, av teimum spurdu høvdu minni enn 10 pst. trupulleikar = av rúsdrekka, kriminalitete ella vóru í pen- ingaligari neyðsteðu. Afturímóti siga heili 20 pst. vera nerva- veik. Fram kemur í kanningini, at hverki teir veruligu sosialu trupulleikarnir ella dømini upp á tey nervaveiku vísa seg at hava samband við kulturellu støduna hjá teim spurdu — teirra sam- band við gamla veiðikulturin, búðstað í barnaárunum ella luttøka í veiðu á summarbúð- stoðum. Ti kunnu vit ikki tosa um hugtakið »kultur-chock« í sam- band við Grenland. Harafturímóti er tað týðu- ligt samband millum innteku og arbeiðskor. Tað vísir seg sum áðurnevnda yvirstættin hevur fastar trupulleikar, und: antikið dømir upp á magasár. Eisini vísir kanningin, at tað eru fleiri nervaveikar kvinnur enn menn. Stødan i Grønlandi er ógvu- liga meinlik henni i Danmark. Kanningin er komin til ta nid- urstødu, at upphavið til sosialu trupulleikarnar i Grønlandi finn- ast ikki i eini serligari kultur- kreppu, men at trupulleikarnir fyri at laga seg eftir umstød- unum fyrst og fremst eru at finna hjå teimum samfelags- bólkum, sum vegna vånaliga skúlagongd og útbúgving hava ringt við at finna sær fast arbeiði og eina hampuliga innteku. Mentan og skúli Donsk mentan hevur havt stóra ávirkan í Grenlandi, t.d. innan frítíðaritriv. Av teimum spurdu eru 54 prosent í minsta lagi í einum felagi. Her eru tað aftur yvirstættin, ið ger seg galdandi. Lesnaður er ein týðandi táttur í fritiðini og nógv verður trivið í handarbeiði. Grenlendingar ganga eisini nógv í biograf. Lesnaður Tann mesti lesnaðurin eru grønlendsku vikuavisirnar, sum eini 80 pst. av teimum spurdu lesa. 41 pst. lesa donsk viku- blød og heili 27 pst. lesa dansk- ar avisir. Nógv verður lurtað .eftir grønlendska útvarpinum, so gjøgnum blød og útvarp fáa grønlendingar eina góða fatan av, hvat fer fram í samfelagn- um, men kortini kann nevnast, at 70 pst. eru ónegd við upp- lýsingarnar, tey fáa um, hvat fer fram í grenlandsmálaráðnum. Helvtin av teimum spurdu hava bern í skúlaaldri. Flestu av teimum ynskja, at bernini longu frá fyrsta klassa læra bæði danskt og gren- lendskt. Fólk eru rættiliga ónegd við læruna í gren- lendskum (47 pst.), meðan bert heilt fá prosent (8) halda, at bernini læra ov lítið av donsk- um. Grønlendingi — dani Kanningin hevur eisini roynt at funnið fram til spenningin millum danskarar og grenlend- arar. 75 pst. av teimum spurdu grønlendingunum halda, at nógv størv verða sett av danskarum, sum líka so væl kundu verið sett av grønlendingum. 80 pst. av spurdu danskarunum eru samdir í hesum. 40 pst. halda, at grønlendingar eru verri staddir, tá teir fara undir sjålvstødugt virki enn danir. 58 prosent halda, at danskararnir fáa alt ov høga løn. Um spenningin siga grøn- lendingarnir sjálvir, at dansk- arar ofta niðurvirða teir, meðan teir spurdu danskararnir halda, at lønarmunurin åvirkar spenn- ingin nógv. Nidurstødan Kanningin roynir at visa å, at teir sosialu trupulleikarnir í Grønlandi eru fyri tað mesta av sama slag sum í Vestureurop- eisku ídnaðarlondunum. Mót- setningarnir millum gomlu og nýggju mentanina halda teir ikki hava stórvegis týdning. Aftur- ímóti er farin fram ein sosial og økonomisk differentiering av ti grønlendska fólkinum. Tað finn- ast ikki so fáir samfelagsbólkar av grenlendingum við góðari út- búgving og góðum arbeiðs- umsteðum, og hesin bólkurin er eisini nøgdur við livikorini í heila tikið. Heldur ikki hevur hesin bólkurin sosialar trupulleikar av nøkrum slag, sum fyri tað mesta finnast hjá bólkunum við minni útbúgving, vánaligum arbeiði og minni úrteku. Kortini hevur kanningin onga frágreiðing um, hví sosialir trupulleikar eru fleiri í Gren- landi enn aðrastaðni. Kanningin roynir at vísa á, at tað er ikki nakað galið vid ti forda politikk- inum, og at politikkurin ikki er komin í nakað misforhold við endamálið, men haraturímóti er politikkurin ikki komin nóg langt ávegis. Tá ið grønlendingar kæra seg um íbúðarviðurskiftini, so klaga teir ikki um nýggju heghúsini, men um tey gomlu timbur- húsini. Tá grenlendingar ikki eru stødufastir á arbeiðspláss- unum, er tað ikki tí, at galið er við grønlendsku psykuni, men heldur tað, at samfelagið ikki hevur skapað nóg støduføst arbeiðspláss. Tá tey ungu hava sosialar trupulleikar, er tað ikki ti, at tey í skúla og undir útbúgving hava lært ov nógv av danskari mentan, so at tey eru vorðin rótleys í grønlendska samfel- agnum. Grundirnar eru partvis, tí at arbeiðsplássini eru ov fá, partvis ti at tað enn finnast nógv, sum enn ikki hava fingið nóg góða útbúgving (duga ov lítið danskt!) og sum tí ikki kunna finna sær eitt fast starv. Tað tykist sum at tað eisini í Grenlandi eru útbúgvingar- og arbeiðsmeguleikar, sum ávirka avgerandi til, at sosialir trupul- leikar koma fram. (Kelda: Grenlandsposten) Endamálið er kommunist iskt samfelag í Føroyum Føroyski kommunistaflokkurin helt fundir sein- asta vikuskifti, og har varð henda samtykt gjørd: 1. Feroyska samfelagið hevur higartil verið uttan marxistiska rørslu. Tjóðskaparspurningurin og toganin um samband ella sjálvstýri hava rátt í allari polit- iskari hugsan i Føroyum. Eingin hevur verið, sum hevur kunnað víst á høvudsspurningin, sum er mótsetningurin millum kapital og arbeiði. Politisk teori á visindaligum grundarlagi hevur ikki verið brúkt í foroyskum samfelagsviðurskiftum. 2. Vit hava stovnað Feroya Kommunistiska Flokk til tess at vísa á, hvussu kapitalisman kann avtakast og sosialisma setast í staðin. Kapitalisman er ein ræðulig skipan, sum í sínum imperialistiska formi fremur kúgan og ger kriggj um allan heim. Undir kapitalismuni ræd- ur tann, sum sterkastur er, og tey minni mentu mugu lúta. Har, sum sosialisman ræður, arbeiðir fólk í felagsskapi fyri friði og sosialari framgongd og byggir eitt nýtt samfelag: eitt kommunistiskt samfelag. 3. Vit venda okkum til allar arbeiðsmenn og fiskimenn, til allar arbeiðandi kvinnur og alt lonarfólk; vit venda okkum til ungdómin, sum arbeiðsliga og mentunarliga verður sleptur upp á fjall; vit mæla til at fylkjast um Feroya Kommunistiska flokk og hansara politisku skrá, sum er bygd á Marx og Lenin, og sum gevur okkum breðraligt samband við alt heimsins arb- eiðsfólk. 4. Higartil hevur tað eydnast kapitalistunum at seta tey minni mentu upp móti hverjum eðrum í fleiri altoyðandi bardøgum. Vit vísa á, at tann felags figgindin hjá ellum heimsins fólkum eru teir, ið kapitalin eiga. Vit mæla til stríð móti føroyska kapitalin- um, sum gongur erindi fyri út- lendskan kapital. Vit mæla til stríð móti NATO, sum er ein kriminell kuganarfyritøka. Vit mæla til stríð móti teirri ment- unarligu kúgan, sum ber kapi- talismuni uppi. Vápn okkara er upplýsing, og endamálið er kommunistiskt samfelag í Fer- oyum. Tórshavn, 29. jumi 1975 Føroya Kommunistiski Flokkur Aðalstjórnin Olavsøku- framsýningin Myndir til listaframsyningina 1975 eiga at verða latnar inn saman við nevni á myndunum og prísi í Listaskálanum 17. juli (kl. 10—12 og 14—17). Sama stað og somu tíð verða seldar og óseldar myndir út- flýggjaðar 4. aug. Felagið tilskilar sær rætt til at velja millum tey innsendu arbeiðini. Listafelagið