leygardagur 23. juli 1977síða 15

Nr. 48 — 23. juli 1977 sosialurin lesarabrøv Målslig almanna-neydtøka Fyri fyrst vil eg takka Sosialin- um hjartaliga fyri greinina hjå Hanusi Andreassen um føroyskt mål, og taki eg fult undir við hugsjónum og gløgga innliti hansara í ta neyðteku, fólksins mál hevur verið fyri i Føroyum. Fólkið verður meir og meir vavt inn í málsligan frumskóg, har tað festist fastari og fastari í málloysi, tí málið verður av- skeplað, ikki av fólki vanliga, men av teim „ex cathedra< sum gera mál okkara fullkomiliga 6- nýtligt. Ikki undarligt at fólk forfalla til >Billedblads<-mál. Lat okkum taka eitt dømi. Feroyingar hava aldri kent til samfelagsligar skipanir fyri sosi- alan styrk, hóast grannalond okkara, surk eru meir framkom- in, hava havt feril av slíkum leingi — fyri ikki at nevna sosialistisku londini. Men nú er ein biti av slíkum komin, vit hava fingið sosialmálaráð og skrivstovu at taka sær av sosi- alum málum. Men tað sosiala málið sum hevur verið stersta problemið er sjålvt málið »sosi- alt« málsliga. »Sosialt« eitur á eðrum mål- um >Social, Soziales, Social, og so víðari, líka frá franskum, donskum, enskum, norskum til russiskt. Hóast tað upprunaliga merkir »felags«, so hevur hug- takið »sosialt« fingið ein ser- stakan tydning, ti tað hevur verið til so leingi í mongum málum, ein týdning, sum ikki kann skiftast um við annað orð sum tá aðrir skifta buksur. Og allarhelst ikki við orð sum hava ein týdning frammanundan. Hetta ger málið flokt og fátækt, og tey sum skulu tosa tað ving- landi. Men Oraklið á Trødni hevur talað: »sosialt« eitur í føroysk- um »almanna«. Fyri tað fyrsta er tað heilt málfreðisligt misvis- andi. Á eðrum málum er orð til sum eitur >alment<. Hetta er tað øvugta av »specielt«, tvs..nakað serstakt. »Alment« er nakað sum er galdandi fyri ein stóran part av veruleikanum, »specielt« serstakt, ella nakað sum er galdandi fyri einstakar lutir, viðurskifti ella hendingar. Men feroyingar hava havt orðið »alment« í langa tid við einum eðrum týdningi, nevniliga »officielt«, ella alment mótvegis ti privata, einstaklingsognini. Hetta er ein nýtsla av hugtakin- um, sum hevur verið nýtilig millum fólk, og sum tað er ein brotsgerð at fara at flokja. Men onki er fróðskaparheilun- um ovboðið. Nú er sett á stovn »aålmanna-stovu«: tvs. ein stova fyri allar menn, tvs. fornnørrønt fyri »øll fólka. Fyri tað fyrsta sigur hetta orð einki um hvat henda »stova« skal nýtast til, hverja uppgávu hon hevur, men einans at hon er »almenn«, tvs. galdandi fyri ell fólk; fyri tað kundi hon verið ein skattastova (nei, bíða nú, tað eru ikki øll sum gjalda skatt), ella ein skemti- stova fyri ell, ella metisalur har »øll eru vælkomin<, osv. Orðið sigur einki um uppgávuna, funktiónina. Hetta royna menn at beta um við at pota fólk nýggjan týdning av orðinum inn í hevdið. Vón- andi fer hetta heilavaks ikki at eydnast, ti so verða foroyingar eitt hugtak fátækari, og eitt sindur ervitisligari í mun til orðanýtsluna í grannalondum okkara. Tá tosað verður um sosialar skipanir verður nú tosað Ítróttur og Tað var gamalt, at ítróttarlívið skuldi vera óheft av religiosum ella peningaligum áhugamálum og valdi. Á ítróttarvellinum møttust fólk og gloymdu dagliga hatið og mótsetningarnar, pen- ingaspekulatiónina og bardagin um ævigar sannleikar har vóru oll vinir, líka mikið um tey vóru óvinir dagligt. Tað er nýtt, at spekulatiónin hjá kapitalistunum vunnið sær vald á ítróttinum eisini. Nú verða búnarnir ikki longur valdir eftir vakurleika, eftir liti, eftir útsjónd, nei: nú velja menn millum hverjar reklamur skulu um »almannaskipanir«: eitt heiti sum bert sigur at tær galda fyri Guð og hvønn mann, ikki hvat tær eru fyri nakað. Vit hava fingið »almannasjorar« (eitt hugtak, sum ljóðar næstan gudiligt í minum oyrum: sein sum stýrir ellum monnum«) og »ålmanna« her og »almanna« har. Skulu vit fylgja hesum logikki vidari, må »sosialisma« eita »al- mannalæra« tvs. læran um Gud og hvønn mann, og setningar setningar sum »hasin maðurin er sosialur«, so er tad »halda, sum hann er almennur«, og Sosialur- in må skifta navn til Almenning- urin, ella »almannalingurin«. Men skemt til sidis, hóast ein ikki veit um ein skal flenna ella gráta at valdi orðasmiðjanna i foroyskum í dag. Skulu vit halda fram at lata sk-éeer láturligheitir okkum lynda? Heldur henda málsliga neydtøka fram, so verð- ur bæði mál og fólk avskeplað áðrenn leingi um líður. Eitt sitat úr Sosialinum (Al- menninginum) hin 25. mai: >heimahjálpararnir, sum fingu prógv, nú, m.a. høvdu hesar lærugreinir: almennakunning (osv.). Er tad læran um at læra almenningin at kenna? Ella hvat í verðini stendur hetta orðið Rúmbúgvi ll Månastødin »Alpha« *x*x Goymslu av neydsynjavøru um kriggj skuldi brostið á Í løndunum uttan um okkum, sum t.d. í Danmark og Noreg, hava mynduleikarnir í seinnu árum stílað fyri tiltøkum at hava goymslur av neyðsynjarverum tøkar í eini kreppustødu, sum kundi tikið seg upp. Her verður sjálvsagt fyrst hugsað um at eitt kriggj skuldi brostið á, sum velt hevði, at londini knappliga mistu allar møguleikar at fáa neyðsynjarverur tilfluttar, sum hveiti, aðrar matvørur og ikki minst brennievni — olju. Nú veit eg ikki hvat ið okkara landsstýri hevur gjørt í so máta, men eg vildi hildið tað var vert hjá landsstýri og logtingi at umhugsa nakað tað sama í okkara fori. Vit liggja ikki minni verri fyri enn londini uttanum okkum, helst munin verri um ein heimskreppa skuldi tikið seg upp og kvett øll bond við vestur- heimin, sum vit eru partur av. Hendir tad, at eitt storkriggj av nyggjum brestir å, verdur tad i fyrstu syftu her i vesturheimi. Ti er min hugsan, at tað hevði verið rætt, ja beinleiðis neyðugt at mynduleikar okkara syrgdu fyri, at Feroyar til eina og hvørja tid høvdu goymslur av neyðsynjarverur i minstalagi til eitt år. Tilikar goymslur kundi kapitalista-spekulation heftast uppá ítróttarmannin, eftir hvor fyritøka kann gjalda mest fyri at hava sítt búmerki ella rakstrarróp málað á tað besta liðið. Vinnur HB, so vann JP-KAFFI, ella vinnur tað eina aðra ferð, so er talan um, at SKALABUDIN vann fótbólts- dystin. So tyrpast fólk út móti hesum handli eftir loknan fót- bóltsdyst. Sjálvt løgtingsmenn og legmenn hava verið spark- andi reklamur fyri ymsar verur. Tað endar við at ítróttarliðini bara halda upp at við at nevna »Havnar Boltfelag« ella Boltfelag«, og i seg »Tvøroyrar stadin fara at selja seg heilt og holdugt og nevna seg »Skåla- budar fotboltsfelag«, »JP-kaffi- svimjifelagid« ella »Boltfelag Suduroyar Spariakassa«. Men hvi gera hesi folk seg til livandi reklamur? Er tað bert ti tey hava fingid tad i vøddarnar, sum tey åttu at havt i høvdin- um? Ella er tad veruliga soleidis, at stjórarnir i feløgunum, helst menn, sum hava lagt av at idka itrott fyri at fåa meiri tid til peningaarbeiði, noyða tey støku ítróttarfólkini til at hesar reklmaur, tey skulu við í liðnum? Hetta sigast at vera óhóskilig tvingsla Tá kapitalistarnir hava fingið so vald á itrottinum, at fólk sum ikki hugsa, at Suðuroyar Sparikassi ella JP-kaffi Skálabúðin eru heimsins fyritøkur, og sostatt ikki vilja vera livandi reklamur fyri hesar kapitalistar, skulu útihýsast frá itrottarlidunum í mugu vit fara at gera sosialistisk fótbóltslið, við ym- ein bera um vera má stórt ella bestu Ti so iskum slagorðum ella citatum eftir Marx á skjúrtuni. Ella onnur fara at gera fótbóltslið „Kom til Jesus«. So verður tað politikkurin og religiónin sum kemur at stjórna ítróttinum. Í dag sýnist tað at vera búsiness- lívið. Kanska tí stjórnarmennin- ir í Business og ítrótti, so við og við gerast tey somu, »Proletar arnir< verða so bara at akta Hans Jákup Poulsen Havn verið kring oyggjarnar, og sjálvsagt skuldi verið keypt inn í stórum nøgd- um fyri at fáa neydsynjarvørur- nar so biliga sum gjørligt. Ann- umframt í adhvørt kundi hitt almenna sjálvt staðið fyri tilikum keyp- um ella tað kundi latið privat innflutningsfelog keypt fyri landsins rokning, um hesi høvdu betri møguleikar at fáa vørunar. Í fyrstu syftu má hugsað verða um olju til fiskiflotan og tey mongu húsarhald, sum í dag eru púra heft av oljufýring. Men eisini hveiti átti at verið tikið við, so at altíð neyðgoymslur vóru tøkar. Og sjálvsagt átti at verið borið so í bandi, at hesar goymslur veruliga vóru neyð- goymslur, tað vil siga, at ikki »hol« varð sett á tær i urtid, men at verurnar lógu á goymslu einans at taka til í eini neyð- stødu Í norskum blad stóð nú um dagarnar at lesa. at norska „Statens Kornforretning« vil leggja á goymslu enn 50.000 tons av hveiti av bestu góðsku umborð á skipi uttanfyri meir! Sandefjord. Talan er um hveiti úr Canada, men har umframt byggja norðmenn sjálvir eina stóra goymslu á landi, eina silo, ið skal taka 60.000 tons. Noreg keypur annars eisini eini 150.000 tons av hveiti árliga úr Svøriki. Canadiska hveitið halda norð menn seg hava fingið fyri laga ligan pris, 63 oyru kilo Kanska hevði verið vert at umhugsa norsku mannagongd- ina viðvíkjandi hveiti. Men undir øllum umstød- um er skilligt, at tað hevði verið ein fyrimunur fyri Feroyar at keypt í stórum, eisini av olju, nú arabisku oljulondini júst hava kunngjørt, at tey ikki fyri fyrst fara at hækka oljuprísin. Sum sagt, eg haldi avvarandi foroysku mynduleikar skuldi givið hesum tankum gætur, tí Føroyar liggja so isoleraðar sum neyvan nakað annað eki um okkara leiðir, at vandi er fyri, at goymslu av vit verða avkvettir frá umheim inum, um tað ringasta skuldi hent. E.S.