leygardagur 20. mai 1978síða 6

sosialurin Nr. 38 — 20. mai 1978 S 10 — nakrar prinsipiellar hugleiðingar um sjónvarp, sum nýkomið fyribrigdi við meguleika fyri fyrr ókendum árini og á- virkan á okkara fólk og við einum kon- kretum ískoyti um sjónvarpsspurningi- num í Feroyum Eg fekk nú um dagarnar nýggjan bókling í hondina við heitinum: »Pattedyr- enes adfærd<, skrivað av Mogens Lund, kendum donskum hevindi til læru- bekur í biologi fyri hægri skúlar. Atferðargranskingar innan djóraheimin hava í seinastu árum givið týð- andi og nýggj úrslit, og læran av hesari síðuni av biologiini verður alt meira rúgvismikil í teimum læ- rubókum, sum verða nýttar í framkomnum londum undir heitinum etologi — lutvíst at javn- fora við tað, sum vit nevna psykologi í breiðum týdningi, tá talan er um menniskju. Fyrstu 10 reglurnar í innganginum ljóða soleið- is: Atferð djóranna kann ikki skiljast út frá kunn- leika til menniskjuna, men okkara egna atferð kann har aftur imóti ikki greið- ast uttan innlit í djóranna atferð. Eingin kann nokta fyri, at menniskjan — sum alt annað livandi — er eitt úrslit av arvi og miljø, og at tað í okkara egnu atferð eru mangir viðfeddir lutir, ið partvís eru okkara egnu, partvís eru felags við teir djóra- bólkar, sum vit upphavs- liga hava felags retur við (citat endað). Í fyrsta kapitlinum verður grundarlagið undir atferðini viðgjert: (stutt úrdrag): »Åtferdin er eitt úrslit av ávirkanum uttan í frá og innan í frá (hormonal ávirkan) umframt vidfødd atferdåarmynstur.« Her skal bert nemast vid tad fyrsta: åvirkan uttan i frå (okkara ytra miljø) Allar livandi verur — uttan undantak — eru ut- gjørdar soleidis, at tær å ein ella annan hått kunnu gerast medvitandi umheimin um Tær í einstaklingin inn- bygdu mekanismur til hetta endamál nevna vit sansir — vit plaga at siga, at menniskjan hevur fimm sansir, men tað er nokk ein ov einfald klassifika- tión. Tað ber nokk til at siga, at hjá menniskjum eru tað tveir sansir, sum hava serstakligan týdn- ing, og sum í okkara dag- liga lívi hava eina ser- steðu, sum fram um nak- að annað hava ávirkan á okkara uppfatan av um- heiminum — okkara ytra miljø. Tað er sjónin og hoyrnin. Hesir sansir kunnu virka hvør sær, men sterkast og mest in- tensiv er upplivanin, tå teir virka samstundis. Pedagogar hava leingi vitað, at jú meira intensiv ávirkan (sjónin og hoyrnin samstundis) tess sterkari árin. Skúlar verða nú út- gjørdir við sonevndum audio-visuellum undirvis- ingartólum (film, kas- settusjónvarp) fyri at næmingarnir skjótari og betri og við sterri áhuga skulu nema. Tann steðugt framherj- andi teknologiin hevur hetta seinasta manna- minni skapað meguleikar fyri at geva eitt ómetaligt ískoyti í hesar sansir (hoyrnina og sjónina) — fyrst útvarpið sum við eitt kvett setti okkum før fyri at kunna nema ljóð frá so at siga ellum knettinum, og so hesi seinastu 30 árini sjónvarpið, sum letur myndina fylgja við ljóði- num — tey fyrstu árini bert við ljósari ella myrk- ari grund, tey seinnu árini eisini í litum — eitt stórt framstig, við tað at tey allarflestu av okkum skil- ja millum lutir í okkara sjónligu uppfatan. Stødan er so tann í dag, at vit í Feroyum eins og allar aðrar staðir hava mø- guleikan fyri at lata eygu og oyru rekka út um allan heim. ella í hvussu er tann partin av umheiminum. sum liggur okkum næst- ur. Her eru meguleikar fyri stórbroyting av okk- ara ytra miljø og tað við lít. Vit kunnu fáa hetta borið inn í heimið, inn í okkara egnu stovu. Mun- ur er á, tá okkara eldra ættarlið forvitið spurdi tíðindi frá ferðamanni, sum kom í bygd. Skulu vit her á landi ogna okkum hesi tekno- logisku tól, sum gera tað møguligt at fáa myndir og ljóð innanlendis og uttan í frá inn í hvert heim í Fer- oyum? Tað kostar nakað av í- legging og rakstri, laga- manni, men neyvan meira enn samfelagið kann bera. Tað veldst um, hvussu vit prioritera. Mær vitandi eru Fer- oyar einasta land í Eu- ropa, sum er uttan sjón- varp. Her verður burtur- sæð frá tí surrogati, sum kassettusjónvarpið má rópast. Hetta surrogatið er eisini kostnaðarmikið, við tað, at tey kombiner- aðu tólini kosta umleið fýra ferðir so mikið, sum eitt vanligt sjónvarp, men kortini eru tað reiðiliga mong, sum hava slík kas- settutól í dag og lata leigu fyri bondini, sum verða útborin. Upp á spurningin, um vit skulu hava sjónvarp, vil eg persónliga uttan himpr siga ja. Eg vil fram- vegis standa við tað til- mælið, ið eg sum limur av táverandi sjónvarpsnevnd var við til at lata úr hond- um. Tað eru nøkur ár síð- ani nú. Mær vitandi hava teir politisku myndugleikarnir eisini tikið prinsippavgerð um, at sjónvarp skal set- ast á stovn í Feroyum. Spurningurin má tí vera, hvussu leingi vit kunnu drála við at seta tiltakið í verk. Persónliga vil eg hertil svara: sum stytst. Men ein ófrávíkilig for- treyt má vera, at tann tekniska útgerðin stendur mát og at tað er nóg mikið til av henni. at hóskandi holi eru tek, at útbúgvið tekniskt og umsitingarligt starvsfólk kann fáast og seinast, men ikki minst, at stýringin er sína upp- gávu vaksin. Eg skal vidganga, at hetta seinasta ørkymlar meg mest. Tad fer at hvila ein stor åbyrgd å teimum, sum skulu velja út tað til- far, ið sendast skal. Upp- gávan verður torfer, tí nógv verður at velja í. Tað, sum vit sjálvi kunnu framleiða, vænti eg fara at muna lítið. Eg vænti, at megin- parturin av tí, sum sent verður er útlendskt tilfar, kanska eina mest norrønt. Tey, sum í fyrstu syftu skulu velja tilfarið mugu sostatt hava steð á fast- landinum — kanska í TV- býnum í Keypmanna- havn. Her verða bondini meguliga eisini tekstaði um neyðugt (t.d. svenskt tilfar), danskt og norskt eiga øll her á landi at kunna skilja uttan tekst. Áðrenn útvarps- og sjónvarpseldin upprann kundu vit so nekurlunda sjálvi stýra okkara tervi á medmenniskjansligari kommunikation — vit vóru yvirhøvur, men ikki heilt (pressan) í teirri steðu sjálvi at kunna taka frammanundan. anundan. heimkomu. — Uppá spurningin, um vit skulu hava sjónvarp, vil eg persónliga uttan himpr siga ja. Eg vil fram- vegis standa við tað tilmælið, ið eg sum limur í tá- verandi sjonvarpsnevnd var við til at lata úr hondum, skrivar Andrias Hejgaard m.a. lut og ávirka. Í hesari nýggju eldini skulu vit seta fólk at taka avgerð um hverjar gestir vit skulu fáa inn í heimið. Tað má krevjast, at hesi hava víðan sjónarring, hava humanistiskar kvali- tetir og eitt sunt kritiskt Ferðakekkar — fremmant gjaldoyra Tey, ið ætla sær uttanlands og skulu hava fremmant gjaldoyra ella ferðakekkar, skulu biðja um hetta 3 dagar Skúlabólkar o.t. mugu leggja ordra inn eina viku framm- Annars eiga tey, sum fara uttanlands, at vissa seg um peningaviðurskiftini í tí landi, tey ferðast í. Eisini eigur vissa at fáast fyri, hvussu mikið kann umbýtast aftaná 1009000002 0000 Vit geva allar frágreiðingar hesum viðvíkjandi. Skrivstovurnar kring landið greiða eisini hesa service. ER sinnalag bygt å fjølbroyt- ta vitan, so at vit kunnu uppliva og skilja umverð- ina, umsteður og fortreyt- ir hjá medmenniskjum kring heimin við forstáilsi og toleransu. Andrias Hejgaard 00000 0000006