leygardagur 10. november 1979síða 18

Síða 18 sosialurin bøkur og blød Tey telgja sær gudar: Andalig fødi Jens Pauli Heinesen Jens Pauli Heine- sen: »Tey telgja sær gudar«. For- lagið Gestur, 1979. Skaldsøga, 133 s., kr. 48. >Tey telgja sær gudar« er skaldsega við evni um ser- feroysk andalig viður- skifti. Bókin liggur á markin- um til at vera ein >kollek- tivskaldsega<. T.v.s. at tað eru fleiri hevuðs- persónar og ikki bert ein, sum í ógvuliga nógvum segum. Tó kann viðmerkj- ast, at Rubens fyrikemur at vera best lýstur og er tað ti, at vit kunnu ivast i at brúka orðið >kollektiv- skaldsøga«. Hansara støda minnir nógv um ta hjá Niels Peturi i >Nóa- tån«. Hinir hevuðspersónar- nir — um vit kalla teir so — eru brødur Rubens: Leo- nardo og Pikasso. For- eldur teirra eru Hansina, sum doyr longu á síðu 38, og Salomon, ið er lista- maður. Av eðrum persónum kunnu nevnast Nábal og kona hansara Siri. Nábal spekulantur Hann slær eisini konu sína. er sosialistur, og beist. Nábal eigur eina treð, sum hann hevur útstykk- jað. Hann selir hús við stórum vinningi. Hann hevur eisini eina ferð keypt tveir málningar frá Sálomoni, men hevur ong- antíð goldið teir. Tveir aðrir áhugaverdir persónar eru Kaj Frederik Frederiksen, kioskeigari, og kona hansara Anna Sofía. Tey hugsa um jarð- arinnar góðs. Bókin endar eisini við, at Anna Sofía finnur hvíld og gleði í ein- um skreytluti. Tað er sam- stundis eisini eitt gott demi um eitt menniskja, sum telgir sær ein jørdiskan gud. Tað eru fleiri dømi um hetta sama: Kioskeigarin Kaj Frederik roynir at liva lívið, meðan hann hevur tað: »Eg trúgvi ikki upp á, at vit hava fleiri lív, men eitt eri eg vissur í, og tað er tað, at hetta lívið, sum vit eiga, er so stutt, at skalt tú sita og bíða eftir, at okkurt skal henda, so er tað farið aftur um bak, áðrenn tú veitst av, og tú liggur sum avdeyða...., tí, sært tú, eri eg úti og ferð- ist. so skikki eg mær ikki væl...= (s. 63). Kaj Frederik »telgir« tiskil sin gud i samveru vid fremmandar kvinnur. Tad ger hann eisini, ti kalt er imillum hann og Onnu Sofiu. Rubens byr einsamall- ur. Hann fær vitjan av tveimum gentum: »disar Jahves« (s. 69). Tær vilja umvenda hann, men tad eydnast ikki. Ein av grundunum til, at tær ikki gevast at vitja hann er, at tær eru skotnar i honum. Tiskil er teirra bodskapur bert skálkaskjól fyri tí kærleika, sum kann vera eitt dømi um teir gudar, tær telgja. Men tær fyri- koma at vera óvitandi um egna medferð. Rubens roynir at lesa bekur, men >Tann ljósa gentan< sigur, at tað er nyttuleyst: »Tad er nyttuleyst at lesa sovorðnar bekur, sigur hon, tí at alt, sum er av hesum heimi, er fá- fongd og burturspilt fjant, tað, sum um ræður, er at fyrireika seg til eitt lív eftir hetta... og alt, sum hon sigur, kann ikki vik- ast, tí at tað er provfast« (s. 19). Millum hesar partar er einki at semjast um, og tað endar heldur ikki við kærleika. Men hesar kvinnurnar eru eldhugaðar og koma altíð aftur. Tær vísa illbirtils- vitan: »Vit hava fingið at vita, nær ið jørdin skal ganga undir... Bert nekur fá út- vald hava fingið at vita hetta, sigur tann myrka, og vit hava gjørt av, soleiðis sum vit hava lovað tær, at tú skalt vera millum tey útvaldu... gera teg verdan at arva guds ríki... (s. 70). Hini skulu sendast út í tað æviga myrkrið, har bert grátur og tannagrísl finst. Hesar vøkru »disar- nar< uppgeva enntá eisini dag og tíma fyri, nær Harrin kemur at taka tey góðu heim við sær. Jú, slíkt hevur man hoyrt fyrr. Tær báðar kvinnurnar ganga eisini á meti. Ein dagin svímar ein í allari eðini (s. 95-96). Bern eru sjálvandi við. Tey sita og bína, ræðslusligin. Kvinnurnar verða lýstar sum tann myrka og tann ljósa. Tað fyrikemur at vera myndarmál. Tað samsvarar væl við, at myrkur og ljós stríðast sum lív og deyði. Tað er týðuligt, at J.P.H. hevur tikið við læru av mystikk- inum — tí »kosmisku kon- fliktini« — hjá eingilsk- manninum W. Glyn Jon- es, sum skrivaði um Willi- am Heinesen. Hann for- tolkar tær sosialrealist- isku skaldsegurnar hjá Williami út frá mótsteð- uni millum lív og deyða og sær tískil — stórt sæð — burtur frá teimum sam- felagsligu lýsingunum. J.P.H. harafturímóti royn- ir at brúka hesa »kos- misku konfliktina« (sum er væl kend frå klassisk- um békmentum) i sini skaldsøgu. Besta demið finst í sambandi við grav- arferðina hjá Hansinu. Um kveldið fer Pikasso í dans og kemur saman við Ingibjorg, og tey elskast. Harvið hevði deyðin og lívið fyri Pikasso funnið saman; men J.P.H. ger tann feilin, at hann greiðir lesaranum frá kókiupp- skriftini ístaðin fyri at brúka hana: „Hann hevði fylgt mammu sínari til gravar, og hann hevði fingið sín fyrsta koss«. (s. 46). Tað finnast hugtakandi kapitlar t.d. >Hvat er tað, tú gert?< um Leonardo og Astrid. Tey eiga tvey børn Helgu og Rósu. Eru kjall- arafólk. Astrid tolir ikki mannin og rýmir. Orsek- ina til hennara steðu kunnu vit lesa á síðu 106. Leonardo er ikki førur fyri at loysa teir sosialu trupulleikarnar hjá familj- uni. Astrid sigur, at hann hugsar ov nógv um onnur mál, t.d. uttanríkispoli- tikk. Jú, gaman í, men hann hugsar eisini um bern- ini. Hann tekur sær tað nær. Tá ið hon er farin, kemur eði í hann. Hann fer inn til Nábal at krevja pening fyri málningarnar hjá pápanum. Teir fara til hendurs. Nábal rópar á Siri um at ringja eftir log- Nr. 87 — 10. november 1979 regluni. Seinni kemur hann í fongsul. Har metir hann bæði Rubens og Mattas (s. 123). Mattas hevur sjálvandi nógv tvætl at fortelja breðrún- um. Hann hevur jú stovn- að nýggjan politiskan flokk „undir Hjóli og Koyrli« (s. 119). Hann er afturhaldsmaður um ein háls. J.P.H. hevur við hesi skaldseguni gjørt framstig. Fyrst og fremst ti, at hann eisini skrivar miðvísari enn i nógvum av hinum bókunum, men eisini tí, at hann ikki hevur tikið so nógv há- floygd og heimspekilig evni til viðgerðar, sum hann ikki er ferur fyri at greina í skaldamåli. Tó kann hann ikki lata vera. Lagnan hjá Mattas magistara fyrikemur at vera rættiliga tilvildarlig. Hevði hansara persónur verið Leonardo, so hevði steðan kanska verið eitt sindur annarleiðis. Persónurin Mattas og hansara tankar/kenslur fylgjast ikki. Tað, sum hann sigur, verður ikki lýst í skaldamáli: „Sig mær eitt nú, træl- ur, hvat er frælsi annað enn ófrælsi og ófrælsi ann- að enn frælsi. Ja, sit nú har og gapa. Tað er fræls- ari at vera ófrælsur enn frælsur…« (s. 23). J.P.H. hevur í hesi bók lýst steðuna hjá nekrum intellektuellum persónum. Hetta hevur hann gjert fyrr, t.d. í hansara fyrstu skaldsøgu: »Yrkjarin úr Selvik og vinir hansara«. Tå skrivadi hann um tann viðkvæma og einsamalla yrkjaran i einari kaldari verð; men i »Tey telgja sær gudar« roynir hann at geva eina mynd av lagn- uni hjå trimum kunstnar- um, sum eru uppvaksnir hjå einum listamanni, påp- anum Samsoni. Tad er åhugavert at fåa at vita, at Leonardo ikki dåmar målningarnar hjå påpan- um. Teir ungu eru kritisk- ir yvir fyri umverdini. »Disar Jahves« kunnu ikki geva teimum andaliga fødi. Békin er ein samtidar- skaldsøga. Tiskil kann tad vera åhugavert at sam- meta vid tann veruleika, vit liva i. Í skaldsøguni eru »disarnar« bert látulig eindemi um andstyggiliga medferð. I veruleikanum eru »disarnar« í okkara samfelag umboð fyri mið- depilin í mentunarlívin- um. Í >Tey telgja sær gud- ar< kunnu »disarnar« ikki geva Siri, Onnu Sofíu, Nábali, Ingibjorg ella Kaj Frederiki andaliga fødi. Tær ávirka ongan persón við sínum dómadagspráti. Í veruleikanum — í okk- ara samfelagi — hava »disarnar« (bæði kvinnur og menn) vald yvir nógv- um sálum. T.v.s. á hesum umráðunum eru lýsingar- nar ikki realistiskar. Men tað er eingin, sum sigur, at tær skulu vera tað. Tær eru kortini áhugaverdar. Arnbjern Danielsen el