leygardagur 24. november 1979síða 18

Síða 18 sosialurin Søgan úr neðra Ummæli av »Færøske sluppfiskere« eftir Joan Paula Joensen Jóan Pauli Joensen: Færøske Sluppfisk- ere. Endurprenting av doktararitgerð: Etnologisk under- segelse af en er- hvervsgruppes liv. Útgevari 1979 Eli Joensen. Kostnaður 90 kr. Prent: Kannike Tryk, Árhus. Kápa og tekningar: Bárður Jákupsson Evnið Jóan Pauli setir sær fyri at lýsa í bók síni er lív og kor hjá teimum feroysku fiskarunum í tíðini frá 1900 til krígsbyrjan í 1939. Jóan Pauli hevur góðar grundir til hesa avmarking í tíð. Víst var slupptíð eisini undan 1900 og víst fiskaðu feroyingar við slupp leingi aftaná 1939, men fyri tað fyrsta er at siga, at tað valda tíðarskeiðið er tann tíðin har sluppin í allar mátar var hevuðstátturin í føroysk- um vinnulívi. Fyri tað næsta, so byggir Jóan Pauli frásegn sína yvirhevur á munnligt til- far, sum hann sjálvur hevur savnað fyri fáum árum síð- ani. I 70'unum ber illa til at finna fólk, sum hava livað og virkað undan aldarskiftinum. Tí er tíðin aftureftir sett til 1900. Hinvegin hendi so nógv nýtt í tí feroysku fiskivinn- uni undir og aftaná seinna kríggj, at tað er natúrligt at enda eina lýsing av slupp- tíðini við krígsbyrjan. Sega úr neðra Í samband við bókina hjá Jóan Paula er tað ikki av leið at nerta við tvær ymiskar uppfatanir av segu og teim- um kreftum sum skapa gongdina í seguni og menning yvirhevur. Eitt sindur fýrkantað sagt kanska kanna segugongdin metast úr erva ella úr neðra. Hann sum metir seguna úr erva, leggur dent á slík viður- skifti sum 'ríkispolitikk, persónar, ið hava verið nógv frammi í tíðini, ideologi ella tankarætningar og annað. Gongdin í seguni — vit kunnu eisini siga menningin í týdninginum »åtvikling« — a n— R øm | verður so lýst út frá hesum viðurskiftum ella persónum. Serliga tað at orsekirnar til tað sum hendir í samfelag- num — politiskt ella økonom- iskt ella sosialt — eru at finna hjá nekrum einkultum persónum — oftast kongum ella politikarum — hevur verið og er eisini enn nógv frammi millum segugransk- arer. Sum etnologur fer Jóan Pauli ein heilt annan veg. Hann vil lýsa viðurskiftini hjá vanligum fólki í tí valda tíðarskeiðinum. Í hesi bókini sjálvandi avmarkað til fiskar- an umborð á sluppini. Ongin politikari ella nakar annar einkultur persónur verður nevndur, og tað av ógvuliga góðum grundum. Politiskt og eisini í aðrar mátar er hetta tíðarskeiðið í føroyskari søgu rættiliga umskiftiligt. Nógv hendir frá tí at teir fyrstu politisku flokkarnir verða stovnaðir í 1906, og til krígs- byrjan. Bankar verða stovn- aðir, bøkur fara at koma út á feroyskum, háskúlin verður stovnaður, feroyingar fara at arbeiða við egnari fíggjarlóg og legtingið fær fær egnar inntekur av skatti. Feroying- ar ferðast sjálvir út at sam- ráðast um politisk viður- skifti, fólkatalið veksur egiliga nógv, eitt egið føroyskt farmaskipafelag verður stovnað og kanska tað mest týðandi fyri eftirtíðina: tann sosialdemkratiska hug- sjónin fær hevdið fyri seg og Javnaðarflokkurin verður stovnaður partvís burtur úr fakfelagsrersluni. Um alt hetta kunnu skriv- ast bekur í meturvís. Lesur ein tær bekur, fær ein ta fatan, at ein egilig broyting hendir í oyggjunum nú. Men lesur ein so bókina hjá Jóan Paula er ein noyddur at spyrja seg: hvussu stór var broytingin umborð á teimum føroysku sluppunum í hesum tíðarskeiðinum? Hendi í veru- leikanum nekur stór broyting í korunum hjá fiskimonn- unum hóast alt annað broytt- ist so nógv. Tað tykist ikki so. Sum nevnt byggir Joan Pauli fyri tað mesta á tað, sum eldri og yngri fiskimenn hava fortalt honum um lívið umborð á fiskiskipunum. Her fáa vit eina mynd av lítlari og ongari framgongd frá aldarskiftinum og heilt upp til seinna kríggj. Og her metast tær báðar seguupp- fataninar, sum eg nevndi. Tað sum kann tykjast ógvu- liga umskiftiligt í einum sam- felag, um bara verður hugt eftir og kannað politisk viður- skifti í løgtingi og tílíkt, vísir seg í veruleikanum at vera eitt ógvuliga lítið umskifti- ligt um hugt verður at eðrum viðurskiftum í samfelagnum. Tær sterstu broytingarnar umborð á sluppunum í hesi fjøruti árini tykjast at vera, at í 1920'unum fáa sluppirnar so við og við motor, og stýr- hús verður samstundis bygt á dekkið. Her má bara sigast at eitt skip sum siglir við segl- um kann ikki hava stýrhús. Hann sum skal sigla bara við vindi er noyddur at vera úti í vindinum alla tíðina. Men Nr. 91 — 24. november 1979 veruleikin er at hesar broyt- ingar onki hava við politisk ella nekur onnur viðurskifti at gera. Motorarnir høvdu uttan iva komið uttan mun til nakað sum helst annað uppi á landi. Bókin hjá Jóan Paula er so- statt sega skrivað úr neðra. Ein segulig/etnologisk lýsing av viðurskiftunum hjá fisk- arum — tað vil siga, hjá teimum sum skaptu samfelagsvirðini í Feroyum. Og frá hesum sjónarmiðin- um, vísir tað seg lítið og onki at hava at siga, hver ið um- situr hesi somu virði. Bókin er í fýra hevuðspert- um. Fyrst viðger høvdundin ymisk samfelagsviðurskifti í tí umredda tíðarskeiðinum. Hann hevur síðani nakað um fisk yvirhevur og um tær leið- ir, sum tað var aktuelt hjá føroyingum at royna á tå. So koma vit til sjálva sluppina: lenar- og hýrutreytir, hvussu ein slupp fær manning, hvað- ani ein sluppmanning er og hvat skyldskapur hevur at siga fyri meguleikarnar at sleppa við einari slupp og hvussu leingi tað var vanligt at menn vóru við somu slupp í senn. At enda í fyrsta parti hevur hann eina tekniska lýs- ing av sjálvum skipinum og seglunum. So verður siglt og vit fylgja sluppini á ferðini. Arbeiðsgongdin umborð verður lýst, hvussu fiski- skapurin varð skipaður. So verður rættiliga væl viðgjert, hvussu fólkið annars hevði tað umborð. Proviantur, per- sónlig viðurskifti og frítíð og hvíld. Serliga haldi eg, at hesin parturin hevur stóran áhuga. Undirtittulin á bókini er: Etnologisk undersegelse af en erhvervsgruppes liv. Í innganginum sigur Jóan Pauli at undirtittulin eins væl kundi verið »Etnologisk und- ersegelse af en erhvervs- gruppes halve liv«. Og rætt er tað. Sluppfiskimaðurin búði helvtina av árinum (ella lívinum?) umborð á sluppun- um. Tí haldi eg tað hevur so stóran áhuga at fáa nágreini- liga at vita um gerandisdagin hjá fólkinum. Hvussu var við mati og drekka, svevni og frítíð er tað sum í veruleik- anum sigur mest um, hvussu fólk hevur tað í einum sam- felag. Eisini viðger hevundin slíkt sum meguleikarnar um- borð fyri at vaska sær sjálv- um og klæðini. Sjálvur vildi eg ynskt at enn meira varð gjert burtur úr her. Tað hevði t.d. verið áhugavert at fingið eina meting av virðinum í kostinum umborð. Sum tað eisini verður nevnt í bókini, gingu summir partar av proviantinum ofta undan — serliga sukur og feitt. Og spurningurin er um fólkið fekk tað fødivirdi, sum var neyðugt. Eg hugsi ikki bara um búkfylluna, men hjá monnum, sum arbeiddu so nógv, er eyðsæð at tað kravd- ist góður kostur — ikki bara nóg nógvur. Og kanska serliga sukur og feitt inni- halda tey evni, sum eru av- gjørt neyðug hjá fólki. Eisini lýsir hevdundurin, hvussu nógv viðferi vanligt var at hava við, og í einum parti kemur hann inn uppá sjúkur og annað í samband við reinferi og heilsu. Hesin parturin endar við heimferð- ini. Hevundurin hevur sjálvur viðmerkt, at hann ikki hevur havt hevi til at bokarummæli lysa heimavidurskiftini hjå sluppfiskimonnunum. Ímill- um vártúrin og summartúrin hevði manningin kontrakt fyri 14 fridagar heima, men ofta sluppu teir ikki heim til hús kortini, ti mangt var at takast við hesar dagarnar í samband við skipið. Tað hevði verið áhugavert kanska í einari aðrari kanning, at tikið fram tey serligu viður- skiftini hjá familjum, har maðurin — uppihaldarin — var so leingi burtur, og so hetta sum liggur í hesum 14 degunum. Hvussu vóru kontraktirnar yvirhildnar. Bæði viðvíkjandi frítíðini hjá fiskimanninum og viðvíkj- andi fíggjarsteðuni hjá familjuni heima. Hvussu ein fiskarakona fekk endarnar at rekka saman, meðan maðurin var burturi og ongin hýra varð latin fyrr enn fiskurin var seldur, er ein ógvuliga týðandi — og talandi — táttur av lívinum í hesi í mangar mátar heðrum tí fyri fólk. Triði parturin snýr seg mest um pátrúgv. Pátrúgv var havd við næstan ellum. Bæði viðvíkjandi sigling og tí at finna fiskin. Serliga nevnir hevundurin dreymmannin, sum hevur havt so nógv at siga hjá mongum skipara. Eisini ymiskt sum menn hevdu til pátrúgv fyri at varðveita fiskieydnuna. Sumt av tí pátrúnni, sum treivst umborð á sluppunum, kom frá heimaútróðrinum. T.d. tað at kustur ikki mátti koma í fiskakassan. Tað var eisini gamalt millum útróðrarmenn, at ein bátur sum fiskaði væl, ikki átti at reingerast so leingi fiskiskap- urin stóð við. So skuldi fiski- eydnan hverva. Hinvegin er heilt mangt av pátrúgv umborð á sluppunum tikið við úr Englandi ella Skott- landi, har tær flestu sluppur- nar vóru keyptar, og har nógvir feroyingar fiskaðu ta fyrstu tíðina. Demi um hetta man vera maðurin umborð. Í summum førum bleiv bein- leiðis sagt, at maðurin umborð var ein sum skuldi hava verið deyður umborð, áðrenn skipið kom til Føroya. Mannin umborð viðger J6an Pauli gjølla, og hetta evnið hevur hann eisini tikið upp í einari grein fyri seg í einum svenskum tíðarriti. Fjórði hevuðsparturin snýr seg um ymisk sosial viðurskifti umborå. Jóan Pauli leggur her dent á at lýsa, hvussu munur var á monnum í ymsar mátar umborð. Hann nemur við viðurskiftini millum hvenn einstakan av manningini. Hver fekk tey bestu plássini at halda sneri, hver slapp at búgva í kahúttini og hver í lugarinum. Hver fekk tær koyggjurnar, sum vóru best o.s.fr. Hvussu vid tí unga dronginum, sum fyrstu ferð var til skips. Summir menn vóru tiltiknir til at fáa fisk, meðan aðrir fingu heilt lítið. Hvussu kom hesin munurin til sjóndar umborð í tí dagliga. Serliga áhugavert haldi eg tað er, tá Jóan Pauli hevur roynt at fregnast eftir, hvussu var millum skiparan og restina av manningini. Har hevur hann m.a. spurt fiskimenn, hvussu nógv teir tosaðu við skiparan um viðurskiftini og í hvenn mun skiparin tók manningina við í týðandi avgerðum. Tað vísir seg, at skiparin í flestu forum kundi ráðfera seg við onkran royndan mann umborð. men verri enn so altíð. Teir flestu heimildarmenninir siga, at av og á hendi tað seg. So hevur Jóan Pauli spurt, um tað var vanligt at manningin vendi sær til skiparan av sínum eintingum. Tað kundu teir gera, men teir flestu vilja vera við, at tað var lítið dámt av hinum. Tað tykist sum um bæði skiparin og manningin hava vilja hildið seg fyri seg sjálvan sum mest. Eyðvitað liggur undir hesum, at skip- arin var reiðarans maður, og ógvuliga ofta var ikki gott millum manning og reiðara. Eg skal ikki gera meira burtur úr hesum drúgva um- mæli, men kundi trivið í okk- urt, sum eg haldi vantar. Serliga haldi eg okkum væntar eina gjelliga gjøg- numgongd av fíggjarviður- skiftunum í sluppfiskiskapin- um. Hetta er helst ikki upp- gávan hjá einum etnologi — heldur einum segugranskara. Hvaðani kom tann stóri kapi- talurin, sum eftir stuttari tíð fekk keypt ell hesi skipini til landið. Hvussu var rentabili- teturin í veruleikanum í slupptíðini, og hvussu var munurin millum hýruna og vinningin hjá reiðarunum. Hetta hevur týdning bæði fyri dagligt lív hjá fólki í tíð- ini og ikki minst týdning fyri at skilja hvussu landsins bú- skapur tók seg upp í hesi tíðini. Eitt tað virðismiklasta við bókini er eftir mínum tykki, at Jóan Pauli ger so nógv av, at endurprenta burtur úr teimum frásagnum hann hevur fingið frá sluppfiski- monnunum. Hesar frásagnir- nar eru í mongum tað stutt- ligasta og besta í bókini. Eyðun Andreassen & es