hósdagur 15. apríl 1982síða 4

Færri tilburðir av krabbameinssjúkum millum bøndur og fo við hægri útbúgving — segði Peter Ebsen m.a. í fyrilestri sínum um orsøkir til krabbamein, ið varð hild- in fyri páskir fyri sjúkrasyst- rum og sjúkrasystranæm- ingum Møguleikin at gerast sjuk- ur av næsa- og svelg- krabba er munandi minni í Førevum enn í Grønlandi. Kanningar vísa, at títt leikin av næsa- og svelg- krabbasjúkum er 25 ferðir sterri i Grønlandi enn t.d. í Hetta er nakað, sum danskir krabbameins- Feroyum granskarar nú vilja hava meira vitan um. Av tí at Førovar eins og Grønland liggja i ti arktiska økinum visa donsku granskararnir ti Førovum serligan åhuga i hesum sambandi. Hetta er eisini orsøkin til, at leidarin av »Kræft- forskningsinstituttet« í Århus, Peter Ebsen, yvir- lækni, júst hevur verið i Feroyum. Hann skal hava við sær til Danmarkar blóðroyndir av feroying- um og ymsar upplýsingar til hesar kanningar, sum miðja ímóti at samanbera førovingar og grønlend- ingar tå tad snyr seg um eitt åvist virus, ið kanska er ein medvirkandi orsek til krabbasvellir í næsa- og svelgrúminum „Kræftens be- kæmpelse« Peter Ebsen, id nu er farin aftur til Danmarkar, helt å ferðini i Føroyum ein fyri- lestur fyri sjúkrasystrum og sjukrasystranæm- ingum. Sosialurin var eisini til henda fyrilestur, sum hevði heitið: »Orsøkir til krabbamein«. »Kræftforskningsinsti- tuttet« i Århus er ein pri- vatur stovnur, sum felags- skapurin »Kræftens Be- kæmpelse« figgjar. Pen- ingurin til at reka henda verður allur inn- privatum Eingin almennur peningur verður latin til henda stovn savnadur frå stovn. Umframt stovnin i Århus er eisini ein líkn- andi stovnur i Keyp- mannahavn. Endamålid vid hesum stovnum er at granska vidurskifti bædi hvat vid- vikja orsekunum til krabbamein og sjálvari viðgerðini av hesum sjúk- um | fyrilestri sínum greiddi Peter Ebsen frá ymiskum í samband við krabbameinssjúkur. Hann vísti á, at hóast vit í dag merkja nógv meira til krabbamein enn ættarlið undan okkum, so hava krabbameinssjúkur altíð verið til. Vit finna krabba- meinstilburðir hjá menn- iskjum og djórum frá gamlari tíð. Serstakliga hjá teimum, sum eru vorðin rættiliga gomul. Tittleikin øktur Tad at krabbi serstakliga tekur seg upp hjå eldri fólki kemur so eisini týðu- ligari til sjóndar í dagsins samfelag enn nakrantíð fyrr. Orsekin er tann ein- falda, at vit í dag gerast nógv eldri enn øll ættarlið undan okkum. Hóast vit ásanna henda veruleika, so skerst tó ikki burtur, at tittleikin á krabbameinstilburðum í dag er munandi ektur sammett við tíðina fyri einans 40 árum síðani. Kanningar vísa, at títt- leikin er vaksin við umleið 1/2 til 1% um árið. Vit kunnu nu spyrja, hvussu hetta ber til. Kann talan vera um, at vit sjålvi og umhvørvi eigur lut i hesum vekstrinum? lIva- leyst er tað so, hóast tað nógva er gitingar ella ikki prógvaðar sannroyndir. Sjálvur helt Peter Leygardagssosialurin: Granskingin av krabbameinssjukum Lesið eisini samrøduna við Peter Ebsen í leygar- dagsblaðnum. Hon snýr seg m.a. um, hvussu langt granskingin av krabbameini er rokkin Ebsen, at tað eru viður- skifti í okkara umhvervi, sum eru orsek til vøkst- urin í krabbameinstilburð- um. Her er tað m.a. ein spurningur um okkara egnu vanar hvat viðvíkur mat-, drekki- og ymsu nýtsluverum. Taka vit t.d royking og seta hesa í samband við krabba- meinstilburðir — lungna- krabba — so vita vit, at av teimum, sum gerast sjúk av lungnakrabba, eru 9/10 stórroykjarar. Japan — Tosað verður um, at íd- naðarlig framgongd og menning hevur fleiri krabbameinstilburdir vid sær enn onnur samfelags- gongd. Hetta er eftir mini metan byttislig tala, tí eingi progv eru fyri hesum, segði Peter Ebsen. Hann vísti í hesum sam- bandi á lond sum Japan, ið hava havt eina skjóta og umfevnandi ídnaðarliga menning. Japan hevur í mun til t.d. Danmark nógv færri tilburðir av krabbameinssjúkum. Het- ta hóast japanarin gerst eldri enn danin. Peter Ebsen segði við- ari, at vit vita ikki, hví hetta er so — antin tað er landið, sum er so gott at búgva í ella tað er fólkið, sum er so frískt í mun til onnur fólk. Møguliga er tað ein spurningur um vanar. Vit vita tað tó ikki Peter Ebsen vísti á, at tað hvenn dag koma nógv nýggj evni á marknaðin, sum ikki verða kannað fyri meguligt skaðiligt árin. Tað fer sjálvsagt ongantíð at bera til at granska øll tey evni, sum verða framleidd og tískil heldur ikki at seta forboð móti fleiri av teimum. Hvat kann tá gerast fyri at forða skaðiligum evnum at birta uppundir krabbamein spurdi Peter Ebsen. Nógv nýggj evni Sjálvur helt hann, at vit eiga at royna at forða fyri, at nýggj skaðilig evni verða framleidd. Felog, sum framleiða ymisk evni, skulu prógva, at hesi evni ikki eru vandamikil. Tað ber sjálvandi ikki til at granska ell evni, sum eru framleidd gjøgnum tíðir- nar, ti so høvdu vit kanska verið noydd at givist við at eta. Tað vísir seg ann- ars, at tað ganga upp til 20 ár, fyrr enn árinini av skaðiligum evnum visa seg. Hetta ger sjálvsagt granskingararbeiði rætti- liga umfevnandi. Peter Ebsen helt, at okkara poli- tisku myndugleikar mugu avgera, hverjar reglur vit mugu seta fyri nýggjum evnum, sum verða tikin í nýtslu. — Eg haldi eisini, at tað er rætt, at tað almenna ger meira við at granska m.a. nýggj evni, sum dagliga koma á marknaðin, legði Peter Ebsen aftrat. Hann tosaði síðani um sjálvt arbeiðsumhvervið og tey ymsu arbeiðsekini. Eisini her vísir tað seg, at nýggj evni eru atvoldin til øktan krabbameinsvanda. Eitt nú evnið aspest, sum nú er forboðið at brúka í Danmark bert við undan- taki av á bremsibelegning- um á bilum. Í hesum før- inum meta politikarar, at ferðslutrygdin hevur meira at siga. Peter EBsen vísti eisini á hagtøl, sum siga okkum, at tittleikin av krabba- meinstilburðum er ymisk- ur innan ymisku arbeiðs- økini. T.d. vísir tað seg, at bøndur og fólk við hægri útbúgving liggja í lægra endanum. Sjómenn, bak- rar, skorsteinsfeiðarar liggja harafturímóti í ovara endanum. Títtleikin fyri hesi seinastu nevndu arbeiðini er 1,5 til 2 ferðir omanfyri miðal. AÐA Nr. 29 — 15. apríl 1982 Kromosomskaði Hver er so okkara vitan um sjálvan upprunan til krabbavekstur, og hvussu byrjar og hvussu mennist hesin vøkstur i likam- inum! Peter Ebsen greiddi her frå, at tad eru ymsar hypo- tesir um, hvussu krabba- vøkstur tekur seg upp. Annars vita vit i dag, at krabbavøkstur tekur seg upp, tá kromosonini (DNA) í okkara kyknum verða skadd á ein ella annan hátt. Slíkur skaði kann stava frá geisling- um, kemiskum evnum, hormonum og meguliga frá virus í samband við smittu. Taka vit t.d. geislingar vita vit, at nógv sól kann skaða kromosomini í húð- kyknunum. Tó er tað ein sannroynd í dag, at húð- krabbavekstur er ikki so vandamikil. Tá kromosomini verða skadd á onkran hátt eru kyknurnar oftani sjálvar ferar fyri at umvæla skaðan. Hetta miseydnast tó eisini, soleiðis, at tey skaddu kromosomini við kyknudeilingini verða ford víðari frá móðurkykn- uni til aðrar kyknur. Tað er í slíkum ferum vit fáa krabbameinssvellir. | fyrilestri sínum greiddi Peter Ebsen eisini frá, at tað eisini eru onnur evni sonevndir promo- torar sum kunnu vera til steðar og skunda undir, at árinið uttanífrá ber álvarsligan skaða við sær Hetta hendir, áðrenn sjálv kyknan kann byrja at um væla skeivleikarnar. Vit eiga tí eisini at hav eyguni eftir slíkum promo- torum, segði danski yvir læknin í fyrilestri sínum. (Lesið samreðuna við Peter Ebsen í leygardags- blaðnum). jan Tey nogvu nýggju evnini, sum koma á marknaðin nærum dagliga fáa menn at spyrja, um hesi evni kunnu økja um krabbameinsvandan. Granskarar hava t.d. uppdagað, at tað tá matur verður stoktur, koma fram nøkur åvis evni, ið kunnu skunda undir ávísar krabbameinssjúkur pE ere" DET ÉT RER