leygardagur 3. juli 1982síða 11

Leygardagur 3. juli 1982 0 0 ppvøkstur og menning Jens Pauli Heinesen: Lýsir nú fyri tær heim- urin. Skalsega. (For lagið Gestur, Tórs- havn 1981, 126 s., kr 80. Perma: Ingi Joen sen Annað bindi í skaldsogu- reðini hjá Jens Paula Heinesen um mannabarni Hugin og uppvekstur han- sara í bygdini Fagridalur fer fram í teim fyrstu bar dagaárunum, tá drongurin er komin í skúlaaldur Skúlin er ikki dronginum in óblandað gleði, hóast sum bóndasonur viðfarin enn hann verður betur ; mong onnur, hann kennir seg innibyrgdan, og hann skilir heldur ikki atburðin hesin hóttir børnini við fyrsta skúladagin við at le mja einum togenda, um tey ikki skikka sær væl Fg dugdi ikki at fata at Jærarin skuldi vera óður, eg helt, at hann onkurs- vegna mundi hava spælt hetta fyri okkum. Ég kendi hann væl, hann kom ofta inn at vitja pápa og práta við hann, bankaði fólkaliga uppá og kom smásyngjandi innar, tra la la la lei, og sat so sidiligur og pråtadi, flenti vidhvørt, ikki so hjartaliga kanska, men hann flenti sum onnur menniskju og var ein heilt annar maður enn tann, sum nú sat har,… Lýsingin av læraranum sum ein ófatiligur Dr. Jekyll og Mr. Hyde er beinrakin, og ikki ólík tí Hans Scherfig ger í síni satirisku skaldsøgu »Det forsømte forår«, har lær- ararnir uttan skulagått eru heilt vanlig menniskju vid vanligum vanum, meðan teir innan skúla- gátt mest av ellum eru at líkna við beðlar. Ein annar líkleiki við „Det forsømte forár< er kenslan av at verða úti- hýstur frá tí livandi lív- inum. Drongurin situr og eygleiðir høsnini gjøgnum vindeygad, og hann sær hanan og hønurnar spæla sama leik, sum hann og vinkonan Durita plaga at spæla, men tå har:n skeitir yvir at Duritu, sum er í sama flokki, er hon so heft av at skriva eitttel, at hon eiki annað sansar. Longu fyrsta dagin fer skúlin undir at máa burtur av tein natúrligu kenslunum. Seinni eydnast tað honum saman við Duritu, at „fremja tann gerning, eg kendi aftur í mær sjálvum og øllum dýrunum rundan um meg, fæ og fenadi« Men skommin og vitskan eru altid i nånd og til reidar at leggja å hann: sam- Hvat var tað, eg hevði verið við til at gjørt? Var tað so óreint? So ókristi ligt? So ósámiligt? Vei tær, vei tær, ein mylnu- steinur verður hongdur um hálsin á tær, og tú verður kastaður í havið. Tú verður steinaður í hel Gud og menniskju vilja forfjóna teg fyri misgerðir tínar. Eg hevði ilt í háls skomm og tordi t geva meg til mum áa ikki sjónd Einastaðnis gleðist drong- urin um, at onnur ikki kunnu síggja tankarnar hjá honum, tí samstundis sum hann gloymir seg burturí teimum og freist yvir teir — serliga teir seksuellu — so hevur tann evindaliga signingin og tann illi Gud fert við sær, at hann skammast. Eitt medvit, um at alt sum er deiligt og stuttligt onkurs- vegna má vera syndugt, er honum tíðliga givið. Í fyrra bindinum, >Nú ert tú mansbarn á foldum«, var Hugin mangan bangin fyri ti klodduta ognarloysing- inum Esmari, og hevdi ilt vid at skilja, hvi hesin altid var eftir honum, men nú í »Lysir nú fyri mær heimurin< tekur Esmar ikki stóran part av huga- heiminum hjá honum, og tá Hugin fer í skúla, er tað ikki eidasørt, at hann van- virðir Esmar eitt sindur Hugin er í fer við at gerast greiður yvir, at hann og Esmar eru ikki javnlíkar, og at tað er hann, Hugin, sum er við yvirvána. Esmar, sum vanliga er harðligur, er bangin og púra teptur, nú hann skal í skúla, og tann einasta styrking, hann hevur at seta inn, at lata villskapin spæla, kann ikki nýtast her. Tað eru hini — t.d. tey sum eru betur fyri — sum eiga skúlan. Og lærarin, sum kínir og klappar teim næmingum, hver foreldur Jens Pauli Heinesen heimurin skaldsoga hann kennir, kemur ikki í nánd av FEsmari og hansara líkum. Samfelags- munirnir rekka væl og virðiliga inn í skúlastov- una. „Lýsir nú heimurin« er beinleiðis framhald av >Nú ert tú mansbarn á foldum« — og eins og henda hevur hon tittul úr yrking hjá Christiani Matras — og nógv tema ganga tí sjál- vandi aftur: seksualitet- urin, tann illi Gud og ikki minst hugtakið tíðin, sum Hugin hevur ilt við at fáa hald á. Hann vil helst, at alt skal vera tað sama, vara ævugt, men alt um- skiftist, sjálvt grundstuð- ulin undir tilveruni, mamman, er ikki altíð hin sama. Einaferð hevur hon verið í Havn og kemur aftur í nýggjum frakka og hatti: fyri mær Tann mamma, sum var farin heiman frá okkum, hevði verið í einum brún- um frakka, og hon hevði ongan hatt á hevdinum og ongar purlur. Eg steðgaði og stóð og hugdi at henni við fremsta fingri í munn- inum og firnaðist. Mær dámdi hana einki. Mamma skuldi vera mamma og ikki ein fremmand kona. verða demi Fleiri ferðir tikin fram um dýr. sum royna at sleppa sær av lettum, tí onnur hava mat- skaffa teimum, men skulu tey ikki týnast, mugu tey gerast sjálvbjargin. Kugvin, hvers kálvur verður tikin frá henni, beljar í fyrstani, men nógvir dagar ganga ikki innan hon gevst: At enda tagnaði hon og stóð og jótraði væl nøgd við sín tilveru, áh hvat var tað ikki gott at fáa alt rek- andi fyri kjaftin, hoyggj og vatn og døguråasod, at verða mjólkað og einans hava sum uppgávu her í lívinum at standa og bína seg igjøgnum tað, og tann dagin kálvurin fekk knívin í nakkan, hevði hon púra gloymt hann. Hevundurin, sum mangan hevur gjørt greitt, hvat hann heldur um okkara tjóðskaparsteðu og danska studningin, undir- strikar her, at um tú fært alt latið upp í hendurnar í staðin fyri at berjast fyri ti, so verður tú dølskur og uttan vilja og áræði. Tú verður sum kúgvin. Lokki-temaið, sum hevði so stóran týdning í tí fyrru skaldseguni, er ikki so frammarlaga her, tó at tað fleiri ferðir kemur fyri. Tað dronginum, at vandamiklir andi situr djúpt tað finnast og lyftiber- innani treingr r honum, ge kann lokkast og kanska villast av leid. Ti nitir tad meint. tá Durita vid fragd nertur vid hesar streingir sum Skaldsøgan er ikki bert ein lysing av uppvøkstrin um og menningini hjá dronginum, men san stundis ein rættiliga ná | greinilig lysing av livinum å bygd tey fyrstu krigs árini. Fyrst og fremst sæð við eygunum hjá smá dronginum men SIN viðhvert eit sindur uttaniira høvundan sidu; t.d. er eitt longri brot sum Sigur fra kvøldst € Ho Ul uri d F lin hvøria ru og visa, a hver einstakur eigur egið lív og egna skepnu, hóas ójavnt er býtt Hanr | dugir eisini væl at hugaløg, sum t.d. kirkju- gongdin nýggjársaftan og lýsingin av smádrong- inum á veg til tannlækna ber Drongurin sleppur at koyra í bili til tannlæknan, men torir iki at siga eitt orð á leiðini, fyri ikki at tann fína javn- våg, hann hevur funnið, skal fara sundur: eisini av Segði eg eitt einasta orð, fór okkurt at henda, eg visti ikki hvat, men okkurt óbetiligt. Eg fór at bróta tann frið, sum eg hevði roynt at bygt upp inni í mær, og fór ikki at finna hann aftur, óttin fór at taka valdið av mær og fora meg út í eina van- lukku, sum eingin hjálp var fyri. Málberingin er livandi og fjølbroytt, og stundum verður lesarin næstan tikin á bóli av myndum sum: „hansara kritahvítu tenn, ið skinu gjøgnum hansara káta låtur«, og í smálutum er tann sjálvt medvitni hevundurin staðar: tað danska flaggið rður »hevsa«, meðan tað forovska verðu vundið á stong« Hóast tev broyttu nøvn er lesarin ongantíð í iva um, at frásegnin fer fran og at by ga Sanda á Vågovnni tyrimyndin er lvs vágur. Men fyrst tá ; ður ngin av kirkjuni ver tært jørt, tu undirskrift »Beint t nøvundans tað honum uDr uppa uppi yvir ornið. stóð tað var hvítt og áttahyrnt við reyðun spirinur 1 1 gvitar Kulur - t.d. tannlæknaferðina við (úr savninun »Dropar úr livsins havi«) so er tað i grundini sama fråsøgnin, men frábrigdini eru nógv, og í stuttsegun! partar av keldufar« verða tey rettu staðar nevnini nýtt. Er skald- segan ella stuttsegan endurminningar? Hverki? Ella sigur hevundurin, við kendu orðunum hjá Ger- trud Stein >A rose is á rose is a rose« sum fyri- mynd: ein skaldsøga er ein skaldsøga er ein skald- søga? Alt bendir á. at Jens Pauli Heinesen er farin undir at skriva tað í allar mátar sterstu menningar- skaldseguna í feroyskum bókmentum — tvey bind afturat eru longu klár at fara til prentingar — og tað verður ogvuliga áhugavert at síggja hvussu lív og lagna fara við Hugini og bygdini. Jógvan Ísaksen Tíverri fingu vit ikki pláss fyri fleiri ummæl- um av bæði bókum og blødum.