leygardagur 7. mai 1983síða 16

Síða 16 SS Að viku- $KiftIO | Leygardagur 7. maí 1983 Føroyskar bókmentir úr samfel- agsligum sjónarmiði Martin Næs: Færøsk litteratur — udvikling og vilkår Danmarks Biblioteks- skole 1981. 99 síður Kr. 57,20. Martin Næs skrivar í inn- ganginum, at hann í stóran mun hevur valt at loypa tann eldra skald- skapin um og leggja hev- uðsdentin á gongdina í feroyska bókaheiminum aftan á 1920, men greiðir tó í stuttum frá tí sum er farið fram frammanundan. Hann arbeiðir við avísum og hagtelum og ger tí ikki so nógv við at meta um innihaldið í bókment- unum, men dregur fyrst og fremst korini hjá hev- undunum fram. Hann sigur: »Jeg har valgt at kon- centrere mig mere om den aktuelle bogproduktions situation og ikke så meget om selve litteraturens ind- hold, altså mere om vil- kårene forfatteren ar bejder under, måden for- lagene arbejder på osv., og så vidt muligt prøvet at sætte det ind i en littera- tursociologisk sammen- hæng« Eftir tað stutta yvirlitið yvir eldri feroyskan skald- skap verður gjert greiði fyri talinum av bókaút- gávum seinnu árini, og tey armóðsligu fíggjarligu viðurskiftini hjá føroyskum rithevundum verða tikin igjøgnum. Forløg Í partinum um forløg verður fyrst sagt frá trupulleikunum at hava vegið forlag“, t.d. hevur Jens Pauli Heinesen altíð handrit liggjandi í bíðandi skuffuni, tí hann hevur ikki ráð at geva ta næstu bókina út, fyrrenn tann frammanundan hevur borið seg Allíkavæl meinar Jens Pauli Heine- sen, at ein hevundur stendur seg frægast við at vera óheftur av forløgum. Tá tosað verður um egna tilrættaleggjan slepst ikki uttan um Magnus Dam Jacobsen, sum tók sær av øllum liðum sjálvur: høvundur, útgevari, útsjónd, lýs- ingar, selumaður. Um tann seinasta leiklutin í reðini sigur Martin Næs málandi og beinrakið: »— Færinger i Køben- havn i 70-erne skulle ikke stå forundret, hvis der en skønne aften kom en dig- ter susende ind ad døren« Greitt verður frá ti fjøl- broytta útgávuvirksemin- um hjá Bókagarði, men hevundurin hevur hug at muta eitt sindur imóti út- gávupolitikkinum, har denturin er lagdur á endurprent av klassik- arum: »Genudgivelser skaber, i mange tilfælde, et behot Jeg synes nemlig, at det ville være passende at for- laget nu, efter 12 års for- løb, lavede en omstruk- turering af sin forlagspoli- tik, idet man hen ad vejen forlader de mange genud- givelser, og samler sig om øjeblikkets situation og tænker på nutiden med fremtiden som garant. Man kan ikke blive ved med at planlægge frem- tiden med fortiden«. Tað er greitt, at Martin Næs meinar, at Bókagarð- ur átti at stuðlað nýfer- oyskum skaldskapi, men eg haldi, at tað er skeivt at lasta forlagnum, at tað gevur eldri bókmentir út. Tað er um at gerast ein stórur trupulleiki í fleiri av okkara grannalondum, at klassikararnir ikki eru at fáa hendur á og at lýsa eitt slíkt útgávuvirksemi við orðunum: »Genudgi- velser skaber, í mange tilfælde, et behov«, orðum sum fåa teg at hugsa um brennivins- ella narkotika- misnytslu, er beinleidis villleiðandi. Og hóast eg bert haldi meg hóma, hvat tað er, Martin Næs meinar við tí seinasta setning- inum í tí endurgivna, so meini eg, at útsegnin er burturvið. Um tú ikki skalt brúka fortíðina sum barlast fyri nútíðarráða- leggjan um framtíðina, so kemur alt at hanga enn meira í leysari luft enn frammanundan. Men summi meina, at menn- iskjan ikki higartil hevur lært eitt vet av fortíðini, so tað man heldur ikki fara at verða! Annars fært tú undir lesnaðinum av pettinum um Bókagarð kenslu av, at hevundurin smoyggir seg rundan um evnið sum hundur um heitan greyt og í veruleikanum kundi hugsað sær at verið meira opinskáraður. Kanska hevur varsemi í viðgerðini av hesum í feroyskum samanhangi so viðkvæma evni verið ein fyritreyt fyri útgávuni av ritgerð- ini? Tey almennu forlegini fáa eina stutta viðgerð og víst verður á, at tann pen- ingur, tey hava at rekja sínar ómetaligu uppgávur við, ikki rekkur til nógv sterri verk og harafturat seinnu árini hevur staðið í stað. Stuðulin sum Mentunargrunnur Leg- tingsins er ferur fyri at veita sum studning og kostnaðarlítil lán hevur eisini staðið í stað, um hann ikki er beinleiðis minkaður. Ein grannskoð- ari, sum eisini er okkara legmaður, gjerdist gitin, tá hann undir tjakinum í Tinginum, svaraði teimum, sum vildu lata pengar til Mentunargrunn Legtingsins, at um grunn- inum restaði pengar at býta út, at um tær rentur hann fekk ikki vóru nóg mikið, so kundu teir bert taka burtur av stovnpen- inginum. Tað er helst einum og hverjum greitt, at Mentunargrunni Legtingssins hevði ikki verið langt lív lagað við hesum politikki. Í forlagspartinum nertir Martin Næs eisini við ta margháttligu skaldsegu- kappingina, har Valdemar Poulsen fekk aðru virðis- løn fyri »Osvald«, og eingin fyrsta virðislen varð býtt út. Meguliga er, sum Martin Næs meinar, rætt atborið, men manna- gongdin er legin og ikki heilt uttan skemtidám. Týðingar, prent og sela Tað finst eitt sindur av feroyskum bókmentum á fremmandum málum, siålvt um tað er eitt stríggið arbeiði at fáa út- lendsk forleg at geva tann føroyska tekstin út, tí tað frammanundan er greitt, at útgávan fer at geva undirskot. Einasti mátin ein útgáva kann bera seg uppá, er við at hon fær ríviligan stuðul frá ymsum grunnum. Sum t.d. i George Johnstons føri, har hesin i mong år hevði roynt at fingið enskar týðingar av fer- oyskum yrkingum út, inntil UNESCO og eitt skotsk forlag miskunnaðu bókini (Rocky Shores). Martin Næs vísir tí á, hvussu stóran týdning studningurin frá Norður- landaráðnum til týðingar millum tey norðurlendsku málini hevur; serstakliga fyri tey smáu málsekini Uppi í myndini av fer- oyskum skaldskapi á fremmandum målum hoyrir eisini ein meting av dygdini av týðingunum, so vit ikki lata okkum rún- arbinda av talinum av bindum. Við nekrum fáum undantekum, so er hendan myndin ikki alt ov vekur, krotusmíð og umseting av handahógvi úr einum máli, tú ikki skilur í odd og egg. Alt ov ofta hevur hugurin at týða úr føroyskum verið væl sterri enn evni á hesum ekið. Teir feroyingar sum skriva á donskum hava væl heldur ikki altíð havt teir hegnigastu týð- ararnar til alheimsmálini, og tað er kanska ikki so legið, at áhugin fyri feroys- kum bókmentum uttan- fyri norðanlond er av- markaður, tá vit hava í huga, at stórur partur av teim teku tekstunum eru listarliga avskeplaðir. Í sambandi við prent- viðurskiftini verður víst á, at stórur partur av fer- oyskum bókum verður prentaður uttanland: og greitt verður frá grundini til hetta. Prentlistarliga eru fleiri føroyskar prent- smiðjur nevniliga á hædd við tær frægastu í okkara grannalondum, meðan tær hvat viðvíkur kostnaði og tíðarfreistum aloftast ikki standa seg í kappingini. Men hví tað í flestu førum er bæði skjótari og bíligari at prenta bekur uttan- land- er ikki rættiliga greitt. Parturin »Anmeldelser og salgskanaler« lýsir tann syndarliga standin innan føroysk bóka- ummæli. Nógv verður aldrin ummælt, og megin- parturin av teim sonevndu ummælunum eru meira at kalla umreður enn við- gerðir. Hartil kemur so tað argiliga, at tey fáu um- mælini mangan — sum í hesum feri — koma langa tíð aftan á, at bókin er komin út. Bókahandlarnir fáa at vita, at teir gera alt ov lítið fyri at selja fer- oyskar bekur, at teir heldur vilja selja tær út- lendsku, sum teir fáa upp Martin Næs ger ikki so nógu burtur úr inni- haldinum í bók- mentunum, men dregur fyrst og fremst korini hjá rithøvund- unum fram, skrivar Jógvan Isaksen i ummælinum um bókina Færøsk litteratur — ud- vikling og vil- kår til 40% av søluprisinum fyri, medan tær føroysku bert geva 25% av sølupris- inum. Tað hevur helst verið soleiðis inntil fyri kortum — ritgerðin hjá Martini Næs er skrivað í 1978 — men eg*haldi, at tey seinnu árini hava bókahandlarnir í Havn gjert fitt fyri at sýnt tær føroysku bøkurnar fram. Kanska gera teir ikki meira burtur úr teim feroysku bókunum enn úr teim útlendsku, men tað verður eisini ilt at krevja. Bókasoun Í einum parti fáa vit eitt yvirlit yvir bóka- og lán- aratalið á békasøvnunum, sum sambært hagtelini er steðugt vaksandi. Sam- stundis, skrivar Martin Næs, verður tað sagt, at føroyingurin sum heild lesur ógvuliga lítið, í hvussu er av feroyskum tilfari, og grundin er uttan iva tann, at skriftmálið er nýtt og skúlaskapurin hjá mongum ikki altíð hevur verið ov nógvur. Tað kundi verið áhugavert at fingið at vita, um tann vekstur í útláni og selu, sum bókasevn og bóka- handlar siga frá, hevur staðið við, eftir at sjón- varpið datt niður av himni, ella um bókalest- urin mótvegis einum so sterkum kappingarneyti hevur givið skarvin yvir. Er tað so, at bókalesturin rer andróður í letuni, so eri eg um somu tíð vísur í, at hetta bert er eitt stutt bil, áðrenn dik aftur kemur á. Utbugvingarstigid veksur nevniliga å hvørjum åri, og tað førir sum heild meira lestur við sær, og bókin hevur stórar fyri- munir fram um aðrar fjølmidlar: tú kanst steðga á og hugsa teg um, blaða aftur, leggja hana frá tær, tá tú hevur hug, altíð fara yvir til hrllina og taka eina bók fram, o.s.fr. Ongin annar fjelmiðil gevur tær somu megu- leikar at takast við eitt evni, tá tú hevur hug at takast við. Einastaðni sigur Martin Næs, at tað tíverri ikki sæst av hagtelunum, hvussu nógvar av teim út- læntu bókunum eru fer- oyskar. Hetta skilji eg ikki rættiliga. Býarbóka- savnið í Havn, sum- stendur fyri helvtini av øllum útlánum i Feroyum, ger jú skilnað á útláni av útlendskum og feroyskum bókum í hagtalsyvirlit- inum, í hvussu er á vaksnadeildini. Hetta kundi so givið eina hylling á, hvussu nógv vaksin læntu av feroyskum bók- um í mun til danskar. Bókmentir og høv- undar Yvirlitið í endanum av bókini yvir feroyskan skaldskap í hesi eld er upplýsandi og hampuliga fullfiggjad, tå havt verður í huga, at bóklingurin er skrivaður til danskar les- arar. Hetta gevur honum sjálvandi eitt annað snið og ein annan dám, enn um hann fyrst og fremst vendi sær til feroyingar. Í eini so stuttari frásegn verður eisini viðhvert neyðugt at stytta sær so mikið um leiðina, at alt kemur íkki við og stundum er tað sum verður sagt, um ikki bein- leiðis skeivt, so heldur ikki heilt rætt. Men tað eru korini, tá so nógv tilfar skal kroystast inn í so trongar karmar. »Og den fordel har man Framhald å sidu 19