hósdagur 8. mars 1984síða 11

||| Nr. 30 — 8. mars 1984 VIUII 8. mars fyllir 62 år Hóast Sameindu Tj6dirnar í 1975 gjørdu av, at 8. mars skal verða altjóða kvinnu- dagur, so er hetta kortini ikki nakað nytt, tí longu í 1922 varð avgjørt at gera henda dagin — 8. mars — til altjóða kvinnudag. Vit prenta her ein fyrilestur, sum Malan Johannesen hevur hildið um upprunan til kvinnudagin. Í 1975 hendi tað, at Sam- eindu Tjóðirnar (ST) væl- signaðu 8. mars sum al- tjóða kvinnudag — hetta var í samband við Kvinnu- árið, og havi eg frætt, at nógv halda at 8. mars fyrst og fremst er nakað, sum ST hevur funnið uppá. Hetta hevur onki uppá seg — sum nú skal verða sagt frá, so var tað altjóða sosialistiska kvinnurerslan sum fekk, hesa traditión í lag' av fyrstan tíð, og verður vón- andi tann parturin av segu 8. mars ongantíð gloymdur. Frá 1922 var 8. mars fastur altjóða kvinnu- dagur. Fyrsta uppskotið til ein slíkan dag kom frá Claru Zetkin (sí aftanfyri) á aðru altjóða kvinnuráðstevn- uni í 1910. Stevnan var hildin í Keypmannahavn 26.-27. august í samband við ráð- stevnuna hjá aðru Sosia- listisku Internationaluni. (Sosialistiskir flokkar um alfaft hein vóru skipaðir í eitt altjóða felag ið róptist Internationalan). Tað var forkvinnan i altjóða kvinnuráðnum, sum hevði boðið til stevnu. 130 kvinnur komu úr 16 lond- um. Á fyrsta stevnudegn- um vóru luttakararnir m.a. samdir um hetta upp- skotið: >Við stuðli frá fel- egunum hjá Sosialist- unum — hetta vóru bæði fakfelog og politisk feleg — skipa sosialistisku kvinnurnar í hverjum landi sær fyri kvinnudegi, sum í fyrstu syftu skal „agitera fyri valrætti fyri A Hetta krav, valrætturin — skal lýsast frá sosialistiskum sjónar- miði og setast í neyvt samband við kvinnu- spurningin sum heild. Kvinnudagurin skal vera hildin í ellum tjóðum og fyrireikast væl«. Tær hevdu tá ikki ásett nakran fastan dag og tí- skil var kvinnudagurin ikki hildin t.d. 8. mars tey fyrstu 10 árini. Í fyrstuni var tað av stersta týdn- ingi at velja ein sunnudag, orsakað av at kvinnur, sum hevdu lent arbeiði — og tað hevdu tær flestu í teimum lægru stættunum — høvdu bara fri,sunnu- dag. Í 1911 lýsti altjóða kvinnuráðið 19. mars at vera altjóða fundar- og kravgongudag. Dagurin var hildin mangar staðir í Týsklandi og Eysturríki. Í 1912 var dagurin lagdur 12. mai, og var fundur í fleiri høvudsstødum henda dag. Í 1913 fall 2. mars á sunnudag. Og í flestu hevuðssteðum í Europa vóru fundir hildnir. Russ- land var við fyri fyrstu ferð, kvinnurnar skrivaðu greinir í arbeiðarableðini og ein loynifundur við evninum -kvinnuspurn- ingurin« var hildin í Skt. Petersborg — almennir fundir vóru tá bannaðir. Sambært Alexandru Kollontaj — víðagitin russiskur sosialistur, m.a. ambassaderur í Noregi og Sveríki í 1920'unum — var hesin fundur hildin 8. mars. Politiið hjá tsar- inum breyt inn til fundin og handtók fleiri av for- kvinnunum og sett tær fastar. Í 1914 fall 8. mars á sein sunnudag og frá hesum degi varð 8. mars fyri fyrstu ferð ein og tann sami sum kvinnudagurin. Í Týsklandi vóru stórir fundir hildnir. Í 1915 dundi heimsbardagin. Al- tjóða Sosialistiska rerslan hevði ikki vunnið á stóru roynsluni, sum heimsbar- dagin var. Men í sosialis- tisku flokkunum vann fram ein vinstraandsteða sum agiteraði fyri friði. Kvinnurnar í andsteðuni komu við friðarboðum í samband við altjóða kvinnudagin 7. mars. Í Norðanlondum og í uttanveltaða Sveríki vóru stórfundir henda dag. Í Folkets Hus í Oslo til demis skipaði kvinnufel- agið í Arbeiðaraflokkinum fyri fundi. Reðarar vóru m.a. Kollontaj, sum tá var flýdd úr Russlandi. Hon bað í reðu síni kvinnurnar ala børn síni »til hatur móti eginkærleikanum og trongskygda tjóðskapar- sinninum — al tey at elska frælsi, at virða menn- iskjuna og br6édurskapin«. Hon endaði reðu sína so- leiðis: >Leingi livið nýggi sosialistiski heimurin«. Í 1916 hendi ikki so nógv á kvinnudegnum, meðan 1917 var eitt týdn- ingarmikið ár. Í Russlandi vóru veldugir fundir og kravgongur. Sambært Kollontaj hendi hetta í neyvum sambandi við tað, hon rópar »Arbeidara- kvinnudagurin 8. mars« (tað var 23. februar eftir gamla álmanakkanum). Arbeiðarkvinnurnar fóru út á geturnar og kravdu „breyð og frið<. Hetta var millum annað eitt av tiltøkunum, sum seinni út- loystu februarkollvelt- ingina í Russlandi. Frá 1918 fara vit inn í eina broytingartíð i søguni hjá kvinnudegnum. Hetta komst av, at arbeiðara- rerslan klovnaði og vóru tað sostatt tveir arbeið- araflokkar i flestellum londum: ein sosialdemo- kratiskur og ein kommu- nistiskur. Táið triðja kommu- nistiska Internationalan varð skipað í 1920, høvdu kvinnurnar fingið eitt al- tjóða kvinnuráð við Claru Zetkin á odda. Nú bar væl til at skipa kvinnudagin og halda hann sum eina fasta traditión. Í 1922 varð samtykt á aðru altjóða kommunis- tisku kvinnurådstevnuni í Moskva, at 8. mars skuldi verða fstur dagur hjá kvinnurersluni. Tað var sendinevndin hjá Bulgaria sum kom við uppskot- inum. Tær vístu á, at hetta var dagurin sum russisku kvinnurnar hevdu hildið. Sostatt fyllir 8. mars-dagurin 62 ár í ár. Í Noregi og í fleiri eðrum londum við, var Ar- beiðaraflokkurin verðandi í kommunistisku altjóða fylkingini (Komintern) til november 1923. Í árunum 1921-23 prentaði blaðið hjá norsku sosial- demokratunum greinir og slagorð, sum Clara Zetkin hevði skrivað og frásagnir frá teimum stóru kvinnu- fundunum, sum vóru ymsastaðni i Europa. Eftir klovningina skipaðu kvinnurnar í Arbeiðara- flokkinum fyri 8. mars- haldum í nekur ár, men altjóða sambandið var slitið fyri teirra part Boðini um kvinnudags- hald frá Altjóða Kvinnu- ráðnum vóru framvegis fylgd av norska kommu- nistiska flokkinum. Kvinnurnar í flokkinum og húsmeðrafelegini, sum eisini vóru í hesum flokki frá 1924 og fram, skipaðu fyri. Fasistiska óhugnalagið í tysklandi og Italia og at enda heimsbardagin 1939- 45 skúgvaði kvinnudagin til viks og summastaðni varð hann gloymdur. Men Altjóða kvinnudagurin samkomur vóru tó i fanga- tippum og legum 8. mars í 1945 og (áðrenn alt Europa var frælst) var ein stór kvinnuráðstevna hildin í Albert Hall í London. 2.000 kvinnur frá 20 tjóðum vóru við og ymiskar politiskar áskoð- anir vóru umboðaðar Mangar teirra vónaðu, at kundi bróta niður merk og gamlar byrgingar. Somu vónir settu dám a stovnanina av Demokratiska heimsfel- agnum fyri kvinnur, sum aftur fór undir at skipa fyri 8. mars-traditiónini. Men 8. mars kom ikki rættiliga aftur til sin rætt, fyrrenn nyggja kvinnu- rørslan av álvara fór undir at halda dagin. Í 1973 og fram hevur hann regluliga verið hildin í fleiri londum m.a. USA, Danmark, Noregi og Týskalandi. Ikki er semjan altíð so stór um, hvat innihaldið skal vera á hesum degi. Hetta kemst av, at partar av kvinnurersluni, sum td. eru óheftir av politisku flokkunum hava hug at leggja dentin á, at tað fyrst og fremst eru menn, sum kúga kvinn- urnar, meðan kvinnurnar í flokkunum serliga teimum sosialistisku leggja dent á, at tað er kapitalistiska samfelags- skipanin, sum fyrst og fremst er orsekin til kvinnukúganina. Sostatt eru ofta fleiri 8. mars-hald t.d. i Keypmannahavn, har skipað Reyðsokkarnir forstáilsi fyri fundi, meðan ein rersla samansett av kvinnum frá ymiskum fakfeløgum skipa fyri eðrum tiltaki. Clara Zetkin: Eg nevndi, at tað var ein kona, sum at Clara Zetkin, sum av fyrstantíð skeyt upp, at ein altjóða kvinnudagur skuldi haldast. Clara Zetkin var fedd i 1857 og livdi til 1933. Hon var týskari og limur í sosial- demokratiska flokkinum og sat í týska ríkisdegnum frå 1920-33 umboðandi kommunistaflokkin, sum varð stovnaður eftir at sosialdemokratiska rersl- an klovnaði í 1918 Zetkin fekk læraraút- búgving á einum av teimum fyrstu læraraskúl- unum fyri kvinnur í Týsk- landi. Skúlin var settur á stovn av kvinnurersluni. Zetkin var borgarligu bæði ófer at organisera og eisini teoretikari. Hon var ýðin fortalari fyri, at sosialistiska rerslan tók sær av bardaganum fyri frælsi til kvinnur. Hon vildi vera við, at bardagin fyri frælsi til kvinnur var ein partur av klassastríðn- um og gekk til dømis harð- liga ímóti teimum, sum vildu banna, at kvinnur arbeiddu lent arbeiði. Hon segði, at frælsi fyri kvinn- ur fyrst og fremst var ein spurningur um fíggjarligt frælsi. Tað er avgerðandi fyri kvinnurnar, at tær eru fíggjarliga frælsar, hóast lent arbeiði hjá kvinnum í seinasta enda mest kom kapitalistunum til góðar. Hon legði stóran dent á, at agitera fyri at arbeiðara- kvinnurnar vóru við í bar- daganum fyri at avskaffa kapitalismuna — nógvir mannligir sosialistar hildu annars tá, at klassastríðið bert var fyri menn — so Zetkin hevði sítt stríð við bæði at fáa mennirnar at fata, at uttan kvinnurnar onki frælsi fyri allan ar beiðaraklassan, og at fáa kvinnurnar aktivar i flokkum og rørslum og ikki minst at eggja teimum til at gerast limir í fakfeløgum. Zetkin legði nevniliga eisini dent å, at menn og kvinnur skuldu arbeiða saman i bardag- anum fyri frælsi, men visti fullvæl, at tað mangan var fyri neyðini at kvinnurnar skipaðu seg í serlig feløg, soleiðis at tær her sluppu at seta fram spurningar og krev, sum serliga snúðu seg um teirra viðurskifti, uttan at mennirnir bland- aðu seg uppí.