hósdagur 17. januar 1985síða 6

tíðindablaðið Sosialurin Nr. 7 — 17. januar 1985 Síða 6 Telefon 118 20 Argjavegur 26, 3800 Argir Postsmoga 76. 3800 Tórshavn Útgávudagar: tysdag, hósdag og leygardag Lýsingar skulu vera okkum í hendi í seinasta lagi kl. 10 dagin fyri útgávudagin Kommunustýris- limir eiga at fáa allar upplýsingar UM nakrar fáar vikur skulu millum 200 og 300 kommunustýrislimir kring alt landið at atkvøda um vatnorkuút- byggingina í Eysturoynni. Hetta er ein partur av tí samarbeiðsavtalu teir fýra samgonguflokkarnir gjørdu her- fyri. VIÐVÍKJANDI vatnorkuútbyggingini varð avtalað, at spurningurin um, annaðhvert utbyggingin av Eiðis- vatni skal halda fram, ella um aðrar loysnir skulu finnast, verður at senda ølium limunum í kommunustýrunum í Føroyum. Har skulu teir atkvøda skrivliga um málið. Úrslitið av hesi at- kvødugreidslu er so vegleiðandi fyri, hverja stødutakan tingið fer at hava í málinum. ÓSEMJAN um vatnorkuna snýr seg í stuttum um, antin henda skal út- byggjast við Eiðisvatni sum miðdepli ella íkki. SEV og H&S hava alla tíðina ført fram, at besta loysnin er at brúka Eiðisvatn sum goymslu og gera byrg- ingar har. TAÐ eru tó nógvir einstaklingar, feløg og stovnar í samfelagnum, sum meta hesa loysnina at vera ta skeivu. UMHVORVISFÓLK siga, at vit eiga at spara henda náttúruvakra og sjáld- sama blett, sum Eiðisvatn er. FISKAALARAR siga, at útbygging av Eiðisvatni hevur við sær, at møgu- leikarnir fyri aling verða munandi skerdir, tí vatntilrenningin heilt verður broytt ella tikin burt VERKFRØDINGAR Ráðgevandi feløg og onnur, sum siga seg hava skil å ut bygging av vatnorku, siga, at vit fåa alt ov lítið av orku burtur úr við at út byggja rundan um Eiðisvatn. M.a. tí at fallhæddin her verður alt ov lítil SKOTIÐ verður ti upp, at ein nógv betri loysn er at fara uppaftur hægri í norðara parti av Eysturoynni og har gera byrgingar í einum av dølunum Síðani byggja eitt kraftverk Funn ingsfjarðamegin. Tá verður fall Útgevari: P/f Sosialurin Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Mútler Fyritaksstjóri: Krisjan Daht Blaðfólk: Hegni Djurhuus Randi Jacobsen Dagny Joensen Uppseting: Pif Sosialurin Prent: P/f Pressan 1981 oddagrein hæddin nógv stórri, og vit fáa mun- andi meira orku burtur úr. Eisini verður tilrenningin í Funningsfjørd varðveidd soleiðis, at fjørdurin kann gerast tydandi fyri alivinnuna. EISINI någvir politikarar eru av teirri áskoðan, at EIÐIS-ætlanin eigur at verða slept, sjálvt um arbeiðið longu er farið í gongd. Tí arbeiðir í løtuni ein seksmannanevnd vald av løgting- inum við at gera eitt álit, sum skal gera støðuna heilt greiða fyri fólki, um, hvat er besta loysnin ollum sam- felagnum at gagni. Hetta álit fer at fyriliggja um mánaðaskiftið. EISINI Sosialurin hevur roynt at greiða fólki frá teimum ætlanum, sum SEV hevur, og hvat onnur halda um hesar ætlanir. Vit hava roynt at skaffa til vega so nógvar upplýsingar sum gjørligt og hava vit tosað við fólk, sum eru bæði fyri og ímóti teirri vatnorkuútbygging sum leiðslan í SEV ynskir. VIT meta tað sum okkara høvuds- uppgávu at bera víðari so nógvar upplýsingar sum gjørligt, soleiðis at fólk veruliga hava eitt haldgott grundarlag at meta út frá. VIT fara eisini nú og fram til atkvødu- greiðsluna í kommunustýrunum at halda fram við at upplýsa um hetta stóra og álvarssama mál. Vit fara at fáa hendur á tilfari, sum bæði talar fyri Eiðisætlarini og fyri hinum alternativu ætlanunum. TAÐ, sum í seinasta enda umræður, er, at hvor einstakur kommunustýris limir ikki fyri ein og hvønn pris heldur fast við sína upprunaligu stødutakan Tí, eru upplýsingar komnir fram, sum veruliga broyta alla SEV-ætlanina, so eiga eisini hesir upplýsingar at vera við í metingini hjá hverjum einstøk um. Vit leggja fyri í dag og lata for mann javnaðarfloksins og løgmann, Atla Dam, siga sína hugsan í hesum nógv umrødda máli. jamú Telda — borið í bøtuflaka fyri orðinum í Sosialinum 12. í h. mutar ein »muli« ímóti orðinum telda. Tað var mítt um feroyskt navn á tí uppskot tóli, sum á enskum eitur computer, á donskum datamaskine, seinni data mat, á svenskum dator, á fronskum ordonnateur og á íslendskum tølva. Um miðjan henda mánað er ár síðan orðið varð til í huga mínum, men tað kom ikki út fyrr enn fyrst í apríl mánaði á målfundi við tíðindafólk, sum mál- stovnurin helt eftir ynski frá Blaðmannafelagnum. Jan Miller, tá blaðmaður á Sosialinum, var so beina- samur at siga frá orðinum í grein, sum hann skrivaði um fundin. Síðan hevur orðið fingið alsamt vaks- andi undirtøku millum manna, og eg skal ikki dylja yvir, at tað freddi meg, at eitt tað fremsta virki okkara á hesum eki í lýsing um nýggjársleitið mælti til at taka í nýtslu hetta »frålika orð<, sum tikið varð til. Skilji eg »mula« rætt, samsvarar hetta orð ikki innihaldsliga við tað fyri- brigdi, tað skal ímynda. Hvat orð ger tað? Tað sum um ræður, er at mál- samfelagið semst um, at orðið merkir tað hug- tak, sum tað er heiti á. Summi orð eru so forn, at »frummerking« teirra er loynd langt burtur í tíðini, men tey virka væl fyri tað. Hvat upprunaliga liggur t.d. í orðinum hundur, veit eingin við vissu — tað kann vera orð, ið sipar til ljóð ella lit, — men eingin ivast í, hvat hetta orð um- boðar. 16, tá ið nýggj orð koma til, annaðhvert »av sær sjålvum« ellað skapað vitandi go við vilja, hava tey aloftast samband við okurt, ið til er framman- undan. Sjáldan gongur roykur av ongum brandi. Orð verða vanliga til við samanseting ella avleið- ing. Avleidd orð hava tað til fyrimunar, at tey eru styttri enn tey saman- settu og tí lagaligari at evna til nýggj samansett orð við Enska merkir »i sjålvum sær« einki annað enn 'roknari, roknitól', men sum frá er liðið, hevur tað sogið upp í seg alla ta merking, ið liggur í tí hugtaki, sum er hetta framkomna tól, ið so dyggiliga hevur kollvelt okkum lív og tilveru. Og orðið computer hvussu teir so í komandi tíð menna tólið til at meir og meir, verður orðið computer ikki tveitt á dungan fyri tað. Tað vanliga hjá okkum, tá ið nýggj fyribrigdi koma til lands, er, at vit herma avrika eftir danska navninum og brongla tað onkursvegna yvir í føroyskt. Ti varð hetta amboð leingi nevnt »datamaskina« seinni heldur frægari »datatol« Men data, flt. av lat latum (»givid«), er bæði ljóðliga ogbendingarliga óheppið í foroyskum. Har hevur so veirð mælt í staðin til at taka kvenn- kynssniðið dáta (bent sum sáta), sum longu var til í foroyskum í merkingini 'dagfesting', eitt nú á brævi, men sum nú var farið úr nýtslu, tí dagfest- ing var komið í staðin (sbr. t.d. Jakob Jakobsen: Dip- lomatarium Færoense, 1907, bls. xxii: »...løg- skipan... við dåtu: i Rós- keldu tann 2. november 1959«). Dato á brævi er bendur formur av datum, t.e. brævið er »givid« tann og tann dag. Soleiðis nevndu summi tað eina tíð dátutól, men tað stóð seg illa í kappingini við hitt orðið við sínum danskliga framparti. Mær var full- greitt, at fingu vit ikki snegt avleitt orð í staðin, var eingin leið burtur úr málsligu ómegdini i hesum evnum. Urslitid av hugleiðingum mínum varð orðið teld fyri 'edv, elek- troniska dátuviðgerð og telda fyri tólið sjálvt. Tá »muli« sigur, at telda er avleitt av »at telja“, er tað ikki sannleikin allur, men tað sanna er heldur, at orðið er avleitt av rótini í orðinum tal, sum telja eisin ier avleitt av. Eitt orð, sum merkir 'tól, ið vidger tel', átti ikki at verið verri enn enska orðið computer, ið sum nevnt merkir roknari'. Men har- afturat er at leggja, at í grund síni merkir orðið tal so nógv meir enn bert 'støddfrødiligt tal, tað merkir eisini eitt nú 'mål, tala" (sbr. t.d. »fåa ein i tala). Til at vísa á, hvussu merkingarlett orðið tal í royndum er frá seguligum sjónarmiði, skal eg loyva mær at taka ótýtt burtur úr greinini tal í teirri frá líku Dansk Ordbog eftir etymologisk Niels Age Nielsen, Gyldendal 1966 »tal et; gammeldansk det samme, norsk tall, svensk tal, oldnordisk tal n. sam tale, tale, sprog, optæl ling, regning, tal', oldsaxisk gital, middel- nedertysk fgejtal) tal, antal', oldengelsk (geltæl antal, række, beregning af germansk *tala- n., in- doeuropæisk *dolo- 'beregning, hensigt (?), idet det måske er beslæg- tet med græsk dólos list, lokkemad', der hører til in- doeuropæisk *del- sigte, beregne; tælle, fortælle'.« (Stytt orð eru her skrivað fult). Vert er eisini at gev gætur, at føroyska sagn- orðið telja sambært fer- oysku orðabókini bls. 441 hevur heldur íkki so tronga merking, sum »muli« vil vera vid. Tað merkir 1) 'telja, rokna upp, 2) 'siga, siga frå, for- telja" og 3) 'rokna fyri, meta“. Tá »muli« er so krav- mikil, at orð skal sam- svara »innihaldsliga« við fyribrigdi, fær einki orð eftir mínum tykki verið beinraknari enn júst telda eftir tí, sum her omanfyri er ávíst. »muli« vil, at heiti á hesum tóli skal bera í sær merkingina rat siga«. Eftir tí, ið omanfyri er nevnt, lýkur orðið telda út í æsir krøv »mula« eisini tí viðvíkjandi. Orðini hjá vini hansara, at orðið telda skal minna um tær »teljiradir« (kúlu- rammur), ið bern fáast við í grulvigerðum, taki eg sum besta viðmæli. Aftur- róðurin hjá teimum, ið hava argast av føroyskari máldyrkan, hevur altíð verið, at nygjørd feroysk orð eru long, tung og óliði- lig (sum minni enn so altíð er satt). Nú skuldu vit so hoyra tað sum mótferslu, at »ordid hevur ein alt ov einfaldan dám!< Tað, eg fái burtur úr skriving »mula«, styðjar hon heldur enn mótprógv- ar, at telda er nóg gott foroyskt heiti á hesum dvergasmíði hjá nútíðar tøknifrødi Til seinast: Hvat sam- band er millum yvirskrift- ina (»Mælda«) og grein ina? Jóhan Hendrik W. Poulsen Fridarlig familja sekir íbúð í Havn. Blaðið vísir á