leygardagur 15. juni 1985síða 7

Je Ál AR NR | Ein av lesarum okkara hevur bidid um innivist fyri trimum greinum, hann hevur tytt til føroyskt úr | svenskum. Tær snúgva seg um dálk- ing av umhvervinum og eru tí rætti- | liga aktuellar. Í LL nun Spjaðing út í ymsar ættir Evnið, ið verða sleppt út frá høgum hæddum til dømis frá høgum idnadar skorsteinum og flog førum, kunnu vid vind inum fuka vida um, ådrenn tey koma niður á jørdina Hetta er júst orsekin til, at DDT er at finna enntá í Antarktis hóast tað sjálvsagt ongan Iisinum yvir tíð hevur verið neyðugt at drepa smákykt har Hvussu umfatandi spjað ingin við vindi og avfalli Kann vera sæst m.a. av. at tað Sveríki hvert koma fleiri tons av PCB inn í landið saman við Kava og regi Hetta er ein av orsekunum til, at PCB nøgdirnar í Sveriki Ikki! foru at minka fyrr enn tey allra seinastu árini, hóast bann varð sett fyri nýtslu av PCB í 1971. Ein onnur orsek er, at tilfar sum inni heldur PCB, t.d. kaðalar og plastlutir bert verða burturbindir so við og við, og tá ið hetta verður brent, kemur PCB út í náttúruna Sterri smáeingir detta niður lutfalsliga nær- hendis har tær koma út og elva fyrst og fremst til dálking í avmarkaðum umráðum. Evni, ið koma út niðri á jerðini, t.d. frá bilum, gera eisini bert um seg í ógvuliga avmark- aðum umráðum. Har vegir eru við nógvari ferðslu, er tess vegna eitt ógvuliga dálkað eki, sum er nakrar hundrað metrar til víddar. Evni, ið verða sproytað út til tess at basa t.d. skaðadjórum, eitra í stór- an mun umhvervið innan fyri eitt ávíst eki, men vanliga verður hetta ekið sera avmarkað, av tí at eitrið ikki spjadist víða ———iiiiiececaeewneð um Tá ið eitur kemur i áirnar, snýr tað seg fyrstu syftu bert um stað Eitur flytur seg nevniliga nóg bundnar eitringar spakuligari í vatni enn í luft. Men sum frá líður eitrar tað dálkaða vatnið stór umrådi, hóast hetta kanska tekur nøkur ár Verður upptikið av plantum og djórum Plantur kunnu taka upp eitur sum finnast hvervinum gjøgnum ret Irnar, men eisini frå ift ) gjøgnun bladop Haraftrat leggjast loft dålkingar á allan vekstur sum heild, ið ofta stendu upp úr jørdini Djór og menniskjur kunnu sjálvsagt eisin upptaka dálkingar bein leiðis úr luftini gjøgnum lunguni og húðina. men oftast kemur eitringin inn gjøgnum aðrar leiðir Viðvíkjandi teimum djørum, ið anda við tåkn- um, so hava hesi eina stóra slímhinnuvídd, ið steðugt hevur beinleiðis samband við vatnið. Yvir slímhinnurnar í táknunum streymar steðugt vatn, ið gevur djórunum sýru Hetta merkir, at stórar mongdir av vatni ikki einans geva frá sær sýru til táknirnar, men eisini tað eitrið, sum er í vatn- inum. DJór, sum liva í vatni og anda við táknum upptaka tess vegna í stór- an mun umhverviseitur beinleiðis úr vatninum. Hjá djórum, ið anda við lungum, verður eitrið har- afturímóti mest upptikið gjøgnum matin og drekki vatnið. og fyri ein part eisini gjøgnum andadrátt in. Men øll evni verða ikki upptikin eins lætt. Djórini varðveita fyrst og fremst feittloysilig evni, t.e. slík evni, ið kunnu loysast í til demis olju, men tey sleppa oftast av við vatnlovsilig evni saman við landinum Umhverviseitur finnst verður stoðugt hjá og spjatt við livandi verum Nil demis hevur tað St Sé t flytifuglar taka e1 tal heir 1 ð teir liyta, sc Ka eir ð sær í rið il heilt ) r ok lig fleir dr 10 burtu Hett t t > 11 1} ( ( ið talar p ot » Á lvt Flyting frå einum livi yvir å annad ra ið spjadist vid vindinum og umhverviseitur vatni, er fyrst og fremst talan um eina landa- freðiliga spjading eftir jørdildinum. Tá ið eitur evnini verða spjadd við djórum, hevur hetta aðrar víddir og er tá ikki bert ein flyting frá einum staði til annað, men eisini frá einum slagi av lívi yvir á annað. Uppi á landi, byrjar lív- freðiliga spjaðingin við tí, at planturnar taka upp eitur frá bønum, vatni og úr luftini. Planturnar verða etnar av plantuet- andi djórum. Umhvervis- eiturevni eru torfer at týna, og fara tess vegna víðari til djórini, sum eta planturnar ein flyting frá einum lívi yvir á annað. Eftirsum hesi eiturevni eru so haldgóð, sleppa djórini ikki av við tey so Framhald á síðu 22 Tabell 2 Nekur luftdálkingarevni í Sveríki 1975. ton/ár Svávul- Kevi- Kol- Kol- oxidir oxidir vatn monoxid Litevni Motorfordon 19.000 200.000 250.000 1.370.000 19.000 tavmagns- og hitafram leidsla, ruskbrenning 280.000 64 000 1.000 6.00 10.000 Idnadarframleidsla 390.000 50.000 140.000 18.000 140.000 Fabell 2 Svávul- og kevioxidir gera, at bøur og vatn verður syrad. Úr øllum londum i Evropu flytir vindurin munandi sterri negdir av hesum evnum til Sveríkis, enn slept verður út har. Hin vegin verða tveir tridingar av ti, ip sviar sleppa út flutt við vindinum og dettur niður í eðrum londum og í hevini nærhendis Tabell 3 Dálkingar við strendurnar í Svøriki 1977, ton år Kevi evnis- Kvik dálkingar bindingar silvur Kadm. Blýggj Krom Fosfor- Sink Kopar Nikkul Jarn 12 24 Tabell 3 Negdin av teimum lutfalsligu óskaðiligu málmunum sum jarn og sink, er munandi sterri enn nøgdin av sterkum eiturevnum sum t.d. kviksilvur, kadmium og blýggj Tær fosfor- og kevievnisblandingar ið sleppa út eru heldur ikki stórvegis eitrandi. men vegna taðandi eginleikar sínar, elva teir til, at plantuætið í havinum økist. Hetta kann føra við sær, at ov lítið av sýru verður í vatninum, eins og tað m.a. hendi i La- hólmsvíkini Tabell 4 Eiturevni (virkin ton /ár) ið selt varð i Svøriki 1977 Land- Skógar- Aldin- Húsar- búnaður røkt garðar Idnadur hald | Ialt Vidger av frækorn 69 0 ] 0 0 70 og ir = | Eitur móti svamp. 379 2 142 (0) 8 531 Eitur móti illgresi 3.776 83 87 44 177 Eitur móti smákykt 169 10 49 Skógarrekt (0 (0) 0 2.252 Eitur móti slimevn. 0 0 0 124 0 24 Rottueitur 0,4 0 0 0,1 0,7 1,2 Endurbygging 0 6 3 0 171 80 Tilsamans 4.393 101 282 2.428 1.489 8.693 Lutfalsbyting i % 51 1 3 28 17 00 Tabell 4 Meira enn helmingurin av eiturevnum móti skaðadjórum o. t. í Sveríki verður nýttur innan landbúnaðin, bert eitt prosent innan skógarrekt. Ja, bert til húsarhaldini verður meira av hesum evnum nýtt, enn brúkt verður til allar skógir í Sveríki