leygardagur 22. juni 1985síða 2

Síða 2 tíðindablaðið Ta vekingar- rørslurnar komu til Føroya Ummæli av ritgerð eftir Gerhard Hansen: »Vækkelsesbevægelser- nes møde med færinger- nes enhedskultur — en analyse ca. 1850—1918« Føroya Fróðskaparfelag 1984. 269 bladsidur I fjør heyst gav Føroya Fróðskaparfelag ut rit- gerð eftir kirkjusøgufrød- ingin Gerhard Hansen, um átrúnarligu viðurskift- ini í Feroyum í seinnu helvt av 19. og byrjanini av 20. eld Gerhard sett sær fyri at hvussu førovingar tóku ímóti teimum vekingar- rørslum, ið aðra- staðni í Europu gjerdu seg galaandi um hetta mund- ið. Tær umreddu rerslur eru ávikavist Plymuth- breðurnir (breðrasamkom- an ella baptistarnir) og Heimamissiónin. Og teir spurningar Gerhard Hansen setur eru m.a.: hvenn lut høvdu hesar rerslur í feroysku sam- felagsmenningini, vóru tær ein táttur í samfelags- mynstrionum — tí fíggjar- liga og samfelagsliga framburðinum? Fylgdu førovingar teirri eggjan uttaneftir, sum kom við vekingarrørslunum og vóru tær eitt nåtturligt framhald av teirri kristnu trúgv og ti gudrøkni, ið hevði sermerkt tað foroyska samfelagið í eld- ir. Ein nýtist ikki at hava lisið nógvar síður av hesi ritgerð, áður enn tað er vorðið greitt, at tað ber til at svara nei uppá allar hes ar spurningar. Í inngang- inum og niðursteðuni greiðir G.H. frá, at tann broytingin, ið fór fram frá bóndasamfelag til nýmót- ans fiskari- og handils- samfelag, sambart aðrar kirkjusøgufrødingar (t.d. P.G. Lindhardt) åtti at Hansen hevur kanna, elsinl merkt. at gróðrarbotnur var fyri vekingarrersl- unum. Soleiðis vísti tað seg ikki at vera í Feroyum, og tað nýtist helst eingin vís- indarlig kanning til tess at koma til hesa niðursteðu, men tað er sjálvandi áhugavert at kanna, hví gongdin var eðrvísi í Feroyum enn aðrastaðni Sjónarmið Gerhard Hansens er 2! ijodskapar Zerslan eftir øllum at døma bjargaði ti foroysku eindarmentanini og ti gomlu luthersk ortu- doksu gudstrúgv feroy- inga. Hetta er tesa Ger- hard Hansens, og enda- málið við ritgerðini er at prógva hesa tesu. Sum tað sæst á orðingini, er meting Gerhard Hansens av virki vekingarrerslunnar i Feroyum heldur negativ ein meting, ið kanning- arnar bera prógv fyri. Kanningarnar vísa nevniliga, at umboð vek- ingarrerslunnar vóru ógvuliga harðrendir í síni framferð og vístu lítlan og ongan vilja at skilja og virða feroyska siðmenn- ing og gudstrðugv. Við einum nýmótans hugtaki lýsir hann vekingar- rerslurnar sum eina kul- turimperialistiska rerslu. Somuleiðis vísir hann á, at Heimamissiónin í hesum tíðarskeiði arbeiddi bein- leiðis politisk móti ellum tí, ið var føroyskt og fyri ollum tí, ið var danskt. Aftaná inngangin fer G.H. fyrst undir eina seguliga lýsing av sam- felagnum og trúarlívinum tað var áðrenn broytingar- tíðina fyrst í 20. eld. Síð- ani kemur frágreiðingin um og lýsingin av ávika- vist Flymuthbreðrunum og Heimamissiónini og seinast kemur niðursteð- an, ið í hevuðsheitum endurtekur tað, ið longu er sagt í innganginum Tann seguligi parturin hevur tveir hevuðstættir eina lýsing av sam- felagsligum og ment- unnarligum viðurskiftum yvirhøvur og eina lys- ing av kristindómsuppfat- an føroyinga. Hesir báðir partar byggja eins og øll ritgerðin á eitt ógvuliga fjølbrott keldutilfar. At lysa kristindémsuppfatan førovinga må vera eitt nytt sjónarhorn á eitt annars vælkent og mun til so nógv onnur tíð- arskeid í føroyasøgu væl- umrøtt tidarskeid. Men hóast sjónarhornið er nytt og sostatt áhugavert, bera hesar seguligu kanningar einki beinleiðis nýtt í sær, og eins og meginparturin av teimum lýsingum vit kenna bæði í skaldskapi og í seguskrivingini hevur eisini Gerhard Hansen lyndi at romantisera hetta tíðarskeið. Bert heitið Sindarmentanin, ið er tað hugtak G.H. nýtir um ser- sigast at eyðkenni samfelagsins ber i henda bógv. Fyrr var alt ein harmonisk eind, sam- felagsliga menningin bæði tann búskaparliga og mentunarliga hevur syndrað hesa eind og skilt tað sundur, ið átti at virka saman. Heitið eindarmentan merkir í hesum sambandi, at tað foroyska samfelagið var at skilja sum ein sosial og religies eind. T.m. at tann einstaki ikki kendi nakað åvist mark millum trúarlív og gerandisdag Ett, familia, bygdasam- felag og kirkja vóru eins týdningarmiklir tættir í lívinum, og bóndagarð- urin og kirkjan vóru mið- deplarnir. Í hvenn mun tað nervaði tann einstaka at skula geva seg undir hesa eind, frætta vit einki um, og í hvenn mun tað nervaði ein ógvuliga stór- an part av fólkinum teimum ognarleysu — at tey ongan rætt hevdu at stovna sína egnu familju frætta vit heldur einki um. Fyrsti táttur í tí segu- liga partinum endar við eini lýsing av tjóðskapar- Helena D. á Neystabe ummælir rersluni og háskúlarersl- uni. Í hesum parti leggur G.H. dent á at lýsa hvussu tað feroyska samfelagið bæði á ein og annan hátt var undir serliga herðum ágangi uttanífrá í hesum tíðarskeiði, og áhugavert er tað at lesa allar tær keldur, hann hevur funnið fram, ið vitna um, at at kalla oll umboð fyri „móðurlandið< bæði em- bætismenn og í hesum sambandi serstakliga missionerar púrasta manglaðu evni og vilja til at skilja føroyska sið- menning og gudstrúgv At tað ber til at skilja hesar traditiónir ber seinni tåttur av tí søguliga partinum prógv fyri. Her fylgir nevniliga ein ná- greinilig lýsing av trúar- lívi førovinga, ið ber prógv fyri, at trúarlívið og tann boðskapur, ið ljóðaði í sálmasongi, prædikum og lestrum ikki bert var ein hópur av tómum siðum. Í seinna parti av ritgerð- ini kemur so endiliga lýs- ingin av vekingarrersl- Gerhard Hansen starvast nú sum prestur í Vesturtysklandi anda rørslan av hesum virki teirra slóðbrót báðum, og fyrstu brødur ararnir verða lýstir út í æsir Vit frætta um, hvussu hesi fyrstu umboð valdu at melda seg burtur- úr ellum vanligum sam- felagslívi fyri púrasta at halga rersluni lív sítt. Ser- ligur dentur verður lagdur á at lýsa tann tvídrátt, ið var millum umboðsmenn breðranna m.a. W.G. Sloan, Victor Danielsen og Andrew Sloan og kirkj- una. Í hesum árum strídd- ust Plymouthbreðurnir við stórum ídni beinleiðis ímóti fólkakirkjuni, ið við sínum innantómu siðum og ritualum bert villleiddi fólk til falska trúgv, og orðini vóru ikki mild. Vic- tor Danielsen skal t.d. á bønarbøti i Vestmanna hava sagt, at samkomu- hus teirra Gideon lå mitt millum kirkjuna og biografin, ið lógu hver síni megin benarhúsið Endamálið við lýsingini av brødrasamkomuni er at visa, at hon i hesum tidar- skeidi ikki var nøkur veru- lig rørsla, men bert ein litil bólkur undir leiðslu av út- lendingum, ið yvirhevur vóru ógvuliga illa mót- tiknir av foroyingum. Tað sama kann sigast um viðgerðina av Heima- missiónini Eisini hon stríddist undir leiðslu av Axel F. Moe í hesum árum beinleiðis ímóti fólkakirkj- uni, festu formum henn- ara og accept hennara av ógudiligum siðum sum t.d. dansi. Tað ið báðar rerslurnar miðaðu ímóti var, at mark varð drigið millum tey trúgvandi og tey vantrúgvandi, millum frelsu og fortapilsi. Sann- ur kristindómur kann sambart vekingarrerslur- nar ikki trívast í einari fast skipaðari institutión, boðskapurin skuldi ljóða á gøtuni og frå tí meiniga manninum, id hevdi upp- livad frelsuna. Heidur ikki Heimamissiónin fær í hesum tíðarskeiði ta stóru undirtøku, ið krevst til tess at verða rersla. rópt ein Gerhard Hansen hevur eisini kannað viðurskift- ini millum hesar báðar rerslur. Í fyrstani drógu teir eina línu í bardag- anum móti kirkjuni. Men skjótt kom vått í reiðrið. og í tí langa partinum »Affæren i Menigheds- huset« lysir Gerhard Han- sen tad strid, id lå aftan- fyri at Heimamissiónin kvetti alt samband við broðrasamkomuna., og nærkaðist = Fólkakirkjuni aftur Samanber ein báðar Nr. 69 — 22. juni 1985 partarnar í hesi ritgeri talar nógv fyri, at G.H evdi rætt, tå hann gr it tjóðskaparrerslan sy eindarmentanina og 1 vekingarrørslurnar vór verandi fremmandar Feroyum tá. Ivingar samt er viðhvert, um hann eisini meinar í dag. Hin tað greitt, at steðgar um vegin er kanningin sama mundi, sum rerslur- nar byrja at menna seg til at vera meiri enn smáir bólkar av í høvudsheitum fremmandum umboðum Hví hevur Gerhard Hansen ikki valt at leingja tíðarskeiðið og at kanna rerslurnar tá undirtekan varð sterri? Misti tjóð- skaparrerslan takið? Broyttu vekingar- rerslurnar kós? Ella fóru aðrar samfelagsligar og átrúnarligar = broytingar fram, ið máðaðu grundar- lagið undan eindarment- anini. Hesin spurningur er eins aktuellur hvat við víkur okkara egnu tíð. Svarið er ivaleyst, at granskingararbeiðið hevði verið alt ov stórt. Men nú er so tað grundleggjandi arbeiðið gjert. Vónandi fer G.H. sjálvur ella onkur annar at taka trådin upr og ajourfera kanningar nar. Lat tað at enda vera sagt, at tað serstakliga er í innsavningini og viðgerð ini av áður ókendum keld um, at henda ritgerð hevur sína styrki. Lesn- aðurin av teimum er sera áhugaverdur og við hvert beinleiðis | undirhaldandi — ein kundi ynskt at fleiri keldur vóru prentaðar í heilum líki. Annaðhvert ein er samdur ella ósamdur í við- gerð og tulking av hesum keldum er at siga, at ríki- domið í einari tilikari rit- gerð nettupp liggur í teim- um mongu tulkingar- meguleikunum. Gerhard Hansen dylur ikki sína tulking og meting, men loyvir hin vegin eisini les- aranum at gera sína met- ing av somu keldum. Helena D. á Neystabø