leygardagur 21. desember 1985síða 12

Síða 12 JÓLINI HJÁ KARINI Eftir Amaliu Skram Nr. 146 — 21. desember 1985 Amalie Skram (1846- 1905) varð fødd i Ber- gen og gjørdist ein tann mætasti rithevundur Noregs. Hon skrivaði um og striddist fyri teimum HO ; kúgaðu, ikki minst ú h kvinnunum. 7 Segan v„Jólini hjá Karini« er skrivað í 1885 og fyrstu ferð prentað í jólablaðnum hjá Politikens Magasin sama ár, ella fyri júst hundrað árum síðani. A einari skipabryggju í Kristiania stóð fyri nekrum árum síðani eitt grátt skúr við fløtum taki við ongum skorsteini, sum 4 alin langt, og eitt sindur minni hin vegin. Í báðum tverveggjunum var eitt lítið vindeyga, beint yvir av hverjum eðrum. Dyrnar vóru móti sjónum og kundu læsast bæði innanífrá og uttan við jarn- krókum, sum blivu festir í krampar. Småttan var av fyrstan tíð gjørd til ferjumenninar, fyri at teir skuldu hava tak yvir hevdinum í regni og vetrarkulda, tá ið teir sótu og bíðaðu eftir at onkur fór at koma og biðja um bát. Seinri, tá dampbátarnir meir og meir tóku ferjingina — vóru frjumenninir farnir aðrar leiðir. So varð húsið bara brúkt viðhvert av hverjum sum helst. Teir síðstu, sum høvdu brúkt tað, vóru nakrir grótmenn, tá ið teir ótu, eitt summarið, teir bøttu uppá bryggjuan har í nánd. Síðan var tað eingin, ið hugsaði um ta gomlu, lítlu smáttuna. Hon varð standandi, har hon stóð, tí havnar- verkið ikki fekk í lag at taka hana niður, og tí eingin kom við klagu yvir, at hon byrgði fyri nøkrum. So var tað eina náttina í desember mánaða út móti jólum. Tað smákavaði, men kavin kleymaði so hvert, og gjørdi tað kleimnu eyjuna á bryggjuni alt hålari og vátari. Á gasslyktunum og dampkrananum lá kavin gráhvítur, sum eitt fíntfrynsað sparlak, og kom ein tætt oman at skipunum, hómaðist gjøgnum myrkrið, at hann hekk í rigninginum sum guirlandir millum mastrarnar. Í teirri myrkagráu disutu luftini fingu gassljósini í lykt- unum ein skitnan, brandgulan glans, meðan skipslant- ernurnar lýstu við einum grumsut-reyðum skini. Av og á skar tað hvølla ljóðið frá skipsklokkunum, tá vaktin umborð ringdi til avloysingar. Politikonstápulin sum gekk á bryggjuni, steðgaði við gasslyktina uttan fyri tað fyrrverandi ferjumannahúsið. Hann tók urið upp fyri a síggja, hvat náttin var liðin, men í tí, hann helt tað upp móti ljósinum, hoyrdi hann nakað, ið var líkt barnagráti. Hann læt hondina fella, hugdi seg um og lurtaði. Nei, tað bar ikki til. Upp aftur við urinum. Ljóðið var aftur har, hesa ferð saman við einari saktari teskan. Aftur læt hann hondina falla, og aftur gjørdist stilt. Hvat devilin var hetta fyri narrarik? Hann fór at sneyta har í nánd, men dugdi einki tekkja. Fyri triðju ferð kom urið upp móti gassskininum, og hesa ferð fekk hann friða at síggja, at klokkan var tætt við 4. Hann fór niðaneftir, framvið húsinum, undraði seg eitt sindur, men helt so, at hetta mátti bara vera gykl- ing, eila hvat hetta kundi hava at týða. Tá hann eina letu seinri kom somu leið oman aftur, og nærkaðis húsinum, skeitti hann at tí. Hvat var hetta? Sá hann ikki nakað rerast har inni? Gasslyktirnar fyri uttan kastaðu skinið báðu megin frá inn gjøgnum vind- eyguni, so tað sá út sum var ljós har inni. Hann fór og hugdi inn. Jú, so var. Har sat nakar á beinkinum tætt undir vindeyganum, ein lítil saman- krekt vera, sum boygdi seg framyvir og pjakaði við nakað, hann ikki sá. Eitt skritt um hornið og hann stóð við dyrnar og vildi inn. Tað var læst. »Lat upp!< — rópti hann og bankaði á dyrnar. Hann sá hetta støkka upp við einum lítlum deyð- reddum rópi, so var aftur tøgn. Hann bukaði aftur við knýttum neva og segði aftur: »Lat upp, tit, ið eru her inni! Latið upp í stundini«. »Hvat er tað? Harragud, her er eingin«, segði eitt hjartkipt beint innan fyri dyrnar. »Lat upp. Hetta er politiið<. „Jesu navn, er tað politiið! Á, keri, góð, tað eri bara eg, eg geri einki, barastani siti her, síggja tygum«. >Vilja tygum síggja til at fáa dyrnar upp, ella tygum skulu fáa annað at vita. Vilja tygum...e Hann kom ikki longur, tí í tí sama fór hurðin upp, og í næstu letu lútaði hann seg gjøgnum opið inn í tað lága rúmið, har hann so dánt fekk staðið upprættur. „Eru tygum galin! Ikki lata upp fyri politinum! Hvat hugsa tygum?« »Orsakid, harra politi —eg lati jú upp, síggja tygum«. >Tað mundu eisini vera frægastu rådini« — murraði í honum. »Hvat er tú fyri ein, og hver hevur givið tær loyvi til at fáa tær bupøli her?« „Hetta eri bara eg, Karin«, teskaði hon. >Ég siti her við unga minum«. Politikonstápulin eygfór nærri tann talandi. Tað var eitt klænt, lítið konufólk, við smelum, bleikum andliti og einum djúðum kjertilsarri á eðrum kjálka, beint upp og niður sum ein staki, og eyðsýniliga neyvan full- vaksin. Hon var í einum ljósabrúnum yvirklæði, eitt slag av koti ella jakka, sum eyðsýniliga hevði kent betri dagar, og í myrkum skjúrti, sum hekk í lepum í neðra og náddi niður á eklarnar. Uppi á fótunum hevði hon einar gamlar, holutar hermannastivlar við ongum lissum í. Á eðrum arminum helt hon eitt kloddaknýti, sum lá henni tvertur um lívið. Út úr ovara enda á kloddaknýtinum stakk nakað hvítt. Tað var eitt barnahevd, ið seig hennara turrisligu bróst. Um hevdið hevði hon trevil av einum turriklæði, sum var knýtt undir esinum. Í nakkanum sást órektað hárið sum náddar. Hon skalv ell sum hon var av kulda, og tá hon flutti seg úr stað, esjaði og knarraði niðri í stivlunum av vætu. >Ég helt ikki tað gjørdi nokrum nakað“, teskaði hon við piprandi redd »Hon stendur jú her, henda småttan«. Politisturin var illa við. Fyrstu letuna hevði hann ætlað at reka hana á dyr við páboðum um ikki at gera tílíkt aftur. Men tá hann sá hetta neyðar barnið, sum stóð har við hesum lítla kroppinum í føvninginum, og skotraði seg móti beinkinum og ikki tordi seta seg av bangni og eyðmýkt, gjørdis hann ikki sørt-rørdur. »Men í Jesu navn, hvat ger tú her, genta min?« Hon fangaði tað mildara ljóðið í redd hansara. Ang- istin minkaði og hon fór at gráta. Konstápulin læt dyrnar aftur. »Set teg niður eitt sindur«, segði hann — »saktans er ungin tungur at standa og halda å«. Hon gleið still niður á bríkina. „Ja, so«, segði konstápulin uggandi og setti seg í mót- satta tverbeinkin. >A Harragud, harra politi, lat meg hava loyv at vera her«, hikstradi hon gjøgnum grátin. >Ég skal einki ilt gera, ikki tað minsta — halda reint eftir meg — tygum síggja sjálvur — her er einki skarn — hetta har eru breyðskorpur<, — hon peikaði á eitt kloddaknýti niðri á gólvi. >Ég gangi og biði um dagarnar. — Í fløskuni er ein skvettur av vatni. — Sleppið mær at vera her um næturnar til eg fái pláss mítt aftur, bara madamman kemur — hon steðgaði á og turkaði nesina við fingr- unum, sum hon streyk upp í skjúrtið. >Madamman, hver er so hon tá?< spurdi konstápulin. >Tað er hon, eg tænti hjá. Eg hevði góð vilkor, 4 krónur um mánaðin og frían kost, men kom so í ólukku, og so varð eg noydd at fara sum rímiligt var. Madam Olsen kom sjálv við og fekk meg í feðihúsið, hon er so fitt og góð, Madam Olsen, eg var í tænastuni, líka til eg skuldi eiga, tí hon er einsamell, Madam Olsen, og hon segði, at hon skuldi taka meg aftur í húsið. Men so vildi so til, at Madam Olsen skuldi at ferðast, tí hon er ljós- móðir, Madam Olsen. Og so varð hon liggjandi sjúk har uppi í bygdini, so tey siga nú, at hon kemur ikki aftur fyrr enn til jolar«. „Men Gud hann náði tú meg, at ganga so og sleipa umkring við unganum, meðan tú bíðar eftir madamm- uni. Kann vera nakað hepi í hesum?« Konstápulin risti í høvdinum. „Ég havi ongastaðni at vera«, suffadi hon. >Nú sidan faðir min doyði, er eingin at taka sær av mær, sjúkmóðir mín hevur koyrt meg á dyr« »Men barnsfaðirin tå?« „Hann, ja,« segði hon og kastaði eitt sindur við nakk- anum. »Honum man eingin skikkur vera at fáa á 0, nei.“ „Men tú veit væl, at tú kann fáa hann dømdan at gjalda fyri barnið?< „Ja, tey siga so«, svaraði hon. »Men hvussu skal eg bera meg at, tá hann ikki finst?< „Sig tú bara mær navnið á honum, tå«, meinti poli- tisturin »So skal hann nokk fåast fram.« »Ja, tann sum vist tad« — segði hon stillan. „Hvat fyri nakað? Kennir tú ikki navnið á honum honum, sum er faðir til barn titt?« Karin stakk fingurin í munnin og seig hann. Hevdið fór framyvir. Tað kom eitt hjálparleyst, fjákut bros á andlitið. »N-e-i,« teskaði hon langliga, og uttan at taka fingurin úr munninum. >Nú havi eg aldri í mínar dagar hoyr so galid«, segði konstápulin. „Í Jesu navn tá, hvussu bar tað til, at tú kom saman við honum?« „Ég hitti hann á gøtuni um kveldarnar, tá tað var myrkt,< segði hon, »men ikki var leingi, fyrr enn hann varð burtur, og síðan havi eg ikki borið eyga við hann.“ „Hevur tú ikki spurt teg fyri, medni?« >Tað havi eg alla tíðina, men eingin veit nakað, hvat er vorðið av honum. Hann er farin út á bygd, haldi eg, tí hann hevði antin við ross ella neyt at gera; tað kendi eg av luktinum, ið fylgdi honum«. »Gud hjálpi mær væl fyri tilikan atburð“ mølmadi politisturin. »Tu må fara at melda til til fåtækraverndina«, segði hann harðari, >so greiða kann fáast á hesum«. „Nei, tað geri eg ikki < svaraði hon brådliga, treisk. »Tad må vera frægari at koma í fátækragarðin og fáa mat og innivist, heldur enn sum tú gongur nå«, segði konstápulin. „Ja, men tá bara Madam Olsen kemur. Hon er so góð, Madam Olsen . — Hon tekur meg til arbeiðskonu, eg veit tað so vist, tí hon lovaði tað, so kenni eg eina konu, sum vil hýsa okkum fyri 3 krónur um mánaðin. Hon vil ansa unganum, meðan eg eri hjá Madam Olsen, og so skal eg hjálpa henn, tå id eg komi frá madammuni. Tað verður so gott alt samalt, tá bara Madam Olsen kemur, og hon kemur til jóla, siga tey«. „Ja, ja, genta mín, hver tann, sum er vaksin, ræður sær sjålvum, men her hevur tú ongan rætt at vera«. ; »Um eg siti her um nåttina, kann tað gera nakað? Á harra Gud, lat meg fáa lov til tað, ungin skal ikki sleppa at skríggja. Bara til madamman kemur. Á góða politi, bara til madamman kemur.« »Men tú frystur jú íhel, bæði tú og barnið<É. Hann hugdi at hennara ússaligu klæðum. »Her er tá altíð frægari enn úti á opnu getuni, síggja tygum. Á, harra politi — bara til madamman kemur«. »Av rettum skuldi tú verið tikin á politisteðina, sært tú<, — segði konstápulin hugsunarsamur og kláaði sær aftan fyri oyrað. Hon sprakk upp og fór móti honum.