leygardagur 18. januar 1986síða 7

Nr. 7 — 18. januar 1986 tíðindablaðið Kringum problemið »Danskt« i Føroyum Eg så nú ein dagin, at »Dimmalætting« ikki longur er einasta blaðið, ið birtir greinir á donskum Herfyri var long grein í Sosialinum eftir Hans Christensen á telefonverk- inum, og uttan at taka dagar ímillum partarnar í hesum máli ella steðu til innihaldið í greinini, loyvi eg mær at spyrja um tað er vanlig regla í føroysk- um fjølmidlum, at greinir eftir útlendingar verða birtar á útlendskum máli. Og um hetta er galdandi fyri aðrar norðurlanda- tjóðir enn danir, og eisini fyri t.d. bretar, ti í okkra tíð mugu vit rokna við, at ein og hver við vanliga kravdari skúlagongd skilir enskt Feroyingar finnast harðliga at sjónvarpinum, ti donsku sendingar tess verða ikki nóg ofta um- settar og tekstaðar. Sjón- varpið umber seg við, at tað er ein tekniskur spurn ingur og kostar pengar Fyri dagblødini, haraftur- ímóti, er tað ikki nakar tekniskur spurningur, tí roknast má við, at blað- fólk duga at umseta úr teimum fyri okkum van- ligu uttanlandamálunum, og setimaskinurnar eru eins væl programmer- aðar fyri feroyskt sum danskt. Vanliga keypi eg eitt nú donsk dagbleð, og ikki veit eg um at tilfar verður birt á eðrum mál- um heldur ikki teim norðurlendsku hóast tað er eftir útlendingar. Sjálvt svenska sjónvaprs skráin verður í donskum dagblødum umsett til danskt. Eg vari meg tó við at siga, at talan er um leivd eftir fatanini av donskum sum náttúrligt »harra- fólkamál< í Feroyum, frá tá tað var av undirbrot- ligum litillætni, at føroy- ingurin brongladi gøtu- danskt við sín harra Seinni varð tað til vanligt kurteisi, at tosaðu dani og foroyingur saman, tosaði feroyingurin danskt erpin yvir at visa at hann dugdi eitt m enn danin, og kundi »stat geva eftir. Hetta er fyri munurin hjá smátjóðum fólkið er tvingað til at læra seg mál og mentan hjá ødrum tjóðum, vegna eru smátjóðirnar oftast meiri >kosmopolit- iskar« heimsborgarar enn tær stóru. Spyrt tú um veg í Paris ella Lond- on, hittir tú sjáldan nakr- an ið skilir annað enn franskt ella enskt, men ø Havn, Nuuk ella Reykja- vík kanst tú nærum uttan undantak nýta norður- landamál ella enskt, um- framt heimamålini. Og sagt verður eisini, at fáur b reti avdúkar ein hol- lending, sum tosar enskt. tess Einaferð spurdi ein tænari í suðurfranska stórbýnum Nice meg hvaðani eg var Eg segði frá Feroyum, og at tað lá millum Ísland og Skotland. Til mína stóru undran visti hann heldur ikki hvat hetta var fyri lond. Eg gavst upp og nevndi Danmark, men heldur ikki hetta hjálpti. Tá eg so nevndi Skandi- navia, raknaði okkurt við, og hann royndi at mynda fyri sær: Frankaríki her, og norðanfyri er jú Týsk- land, og so, ja, er tað ikki hava tit isbjarnir, kavahús og hundasletur? vorðin 18sur, Numen, eg eri varur við, at føroyingurin yvirhvur hevur komið sær undan ti irbrotliga, at danskt »fint« Tå eg var litil, un meta sum harramål arbeiddu nógvir danir vid avgreidslu i handlum og almennum skrivstovum. Hóast nógvir hevdu verið her á landi í mansaldur, tosaðu teir bert danskt, og lótu sum teir ikki skiltu foroyskt. Tá noyddust føroyingarnir at tosa gøtudanskt, um teir vildu verða avgreiddir. Nú haldi eg. at flestallir foroyingar vísa meira stoltleika, og svara denum aftur á fer- oyskum, um teir vita at hesir skilja foroyskt, men vilja ikki tosa tað — um tað so er av fákunnu, vánaligum >máloyra<, av »harrafolkamentaliteti« ella bara ú at teir skammast Til hesar siðstnevndu vil eg bara siga tey sissandi orð, at so denum at við at enskum, átti fjøldin av skammast meira opna munnin å sum teir so iðnir gera, og fyri ikki at tala um teir. sum uttan at skammast loyva sær at syngja á enskum. (PS Hví hava feroyskir sang- arar eisini tikið henda sið upp: at syngja á gøtu- enskum, og uttan at vissa sær at ein bretsk trolara- manning ikki er millum åhoyrararnar!). Númen fyri at koma aftur til »Sosialin« og greinina hjá Hansi um Telefonverkið. Sjálvandi ynskja útlendingar at skriva greinir á sinum móðurmáli, og tað er teir hugsa bera hugsan tá teir skriva á ti máli teir hugsa við. Men so áttu dagblød- ini at havt greiðar reglur í sinum målpolitikki: 1) annaðhvort loyva øll- um útlendingum, sum ynskja tað, skriva á út lendskum máli. Hetta er serliga galdandi fyri norð- urlendsku málini, sum flestallir foroyingar skilja, ella danir, sjálvsagt, at greiðari og betri fram sina 2) umseta allar út- lendskar greinir, har greinskrivarin ikki við- merkir at hann vil hava sína grein á útlendskum máli í blaðnum. Nú eri eg farin í holt við at skriva um útlendingar i foroyskum umhvørvi, fari eg at spyrja ein spurning, sum onkur kenur vónandi kann svara mær: Mær vitandi eru norð- urlendsku tjóðirnar samd ar um javnrætt á einum samnorrenum arbeiðs- marknaði. Tvs. at ein dani kann fara til Sverikis, ein svii til Noregs, ein norð- maður til Danmarkar, og hava somu rætt sekja arbeiði, at fáa arbeiðsloysisstyrk, sum in »innføddur« Eg havi tó frætt, at danir hava framihjårætt- indi yvir eðrum norrenum tjóðum tá tað snýr seg um at sekja starv á almennum stovni í Feroyum. Er hetta rætt og hvi? Og annað: Eitt nú fer oyskir akademikarar teir gerast limir í danska AC (Akademikernes Cent ralorganisation) og fáa meguleika fyri arbeiðs- loysisstuðul haðani, men bert so leingi teir eru bú- settir í Danmark og her verða Feroyar ikki rokn aðar sum danskt eki (eins bið- ur tú um avslátt fyri utt Osv indi at og hjá flogfeløgunum anrikisflogrutur, so rokn ast Feroyarutan sum »innanrikis«, biður tú um vanligan innanrikis-av slátt, so eru Føroyar ikki »innanrikis«!). Heldur tú til í Feroyum, har a asosialum grundum eingin arbeiðsloysisstuðul er, fært tú ikki danskan stuð- ul, hóast tú noyðist at spýta í kassan hjá donsk- um yrkisfelagi, sum brúk ar peningin m.a. til at gjalda henda stuðul við. Tá eg spurdi meg fyri um hetta, varð mær svarað: >Man má være til rådighed for arbejdsmark- edet«. Eg segði meg vera »til rådighed» og at tad 1 Síða 7 var eins skjótt fyri meg at koma til Keypmanna- havnar frá Feroyum sum frá Bornholm ella Vend- syssel, um mær beyðst ar- beidi, men: tå Før- ovar ikki longur »en del af riget«. Nær eru tær rokn- aðar sum tað? Bert tå tað loysir seg peningaliga? Nú hava føroyskir aka- demikarar eftir Dagblað- num at døma stovnað egið yrkisfelag. Eru limirnir enn noyddir at vera í danska felagnum — og spýta pening harð uttan at hava limarættindi? Og ætlar hetta føroyska felag m.a. at geva feroyingum við hægri útbúgving, sum ikki fáa arbeiði, arbeiðs- loysisstuðul úr kassa, sum teir »hepnu« limirnir við arbeiði. gjalda í? Hvar er annars »javnadurin«, og »brødralagid«? Hví noyð- ist hópurin av føroyingum við hægri útbúgving arbeiðsmegi. voru ein iløga sum er figgjað aðrastaðni- frá enn úr Feroyum, at blíva verandi uttanlendis ti onki arbeiði er at fáa í Feroyum innan teirra ar- beiðseki? Javnrættur fyri Loka eins væl og fyri Tór ma vera múli Læraralenir ! Harra Lgmadur! Eg loyvi mær, sum trú- fastur tænari skulaverks- ins at koma vid einum uppskoti, sum eg ikki rokni vid, at tygum hava hugsað um, ti annars hevdu tygum longu sett tað í verk. Vit eru jú øll líka nógv verd fyri sam- felagið, samsvarandi stevnuskrá Javnaðarflok- sins. Uppskot mítt er: Koyr allar læraralønir, tær hjá studentaskúla- og HF-lærarum, handils- skúla-, sjómansskúla- og eðrum yrkisskúlalærarum og fyri ikki at tala um læraraskúlalærarum sam- an við lenunum hjá fólka- skúlalærarum, special- skúlalærarum, barna- garðslærarum, rist væl, so javni kemur í, tel allar teir lærarar, sum arbeiða í Feroyum og být út, líka nógv til øll. Ti so høvdu allir lærarar fingið eina løn, sum tað bar til at liva av. Um tygum nu svara, at tað ber ikki til, so greið okkum frå hvi! Hvi tosa tit um, at sam- felagið ikki hevur ráð? Mær vitandi er hetta bert galdandi fyri tey, sum ar- beiða hjá tí almenna og fyri arbeiðsfólk. Sam- felagið hevur í hvussu so er ráð, tá talan er um at gjalda til tey, sum arbeiða á ti privata arbeiðs- marknaðinum. Hví sekja so nógv fólk úr almennum stervum yvir í privat størv? Sjálvandi er tað tí, tað privata vinnulívið gevur hægri lenir. Ella hvussu við yvir- monnunum á farmaskipa- flotanum? Har meinar semingsmaðurin í hvussu so er, at reidararnir hava råd at gjalda 15% hægri i løn. Lat vera vid at bidja okkum vera solidarisk. Neyvan hevur nekur stætt í Feroyum verið meira solidarisk enn júst lærarastættin. Lat vera við at siga, at tað eru ólíka arbeiðsbyrð- ar, ti ikki er tað minni álvarssamt at uppala og læra smábern enn at lev- era vitan til vaksin fólk. Lærutidin er nøkulunda tann sama. Hon varierar kanska vid einum ella tveimum årum. Upptøku- krøvini eru eisini nøku- lunda tey somu. Hvat er tad so, sum ger, at ein vikarur i fólka- skúlanum íkki kemur uppá minstuløn skips- fiskimanna, sum má sigast at vera eitt minsta- mark fyri at kunna klára seg og síni í okkara sam- felagi? Er tað so bert ein gomul leivd frá teirri tíðini, tá tað var meiri vert at vera akademikari og minni vert at »fjasast við børn«? Taka tygum logmaður undir við hesum erindin- um úr einum sangi, yrktur til eina lærarafelags- veitslu av høvundanum Hedin Bri? Hann visti av sonnum hvussu trong staðan hjá lærarum i Før- oyum var tá, og hon er ikki nógv eðrvísi nú. Um tað er so, so haldi eg, at tað er uppá tíðina, at tygum Legmaður koma við nekrum nýggjum tankum. Eitt er greitt, og tað er, at ein góður skúli og ein skúli, sum fólk hava virð- ing fyri, er grundstødi undir einum framkomnum samfelagi. Men hvussu skal fólk BRÚKTUR BILUR ER EITT ÁLITISMÁL SÁMULIGIR PRISIR — «& AUIO „Nei, álit skalt tú fáa og hartil mikið rós | Men fá tær bát í neystið og eina kúgu í fjós, far út og henta lesull, far út og torvið sker, so heldur tú tær pottin, sum gamal siður er. e mene) hava virding fyri okkum, tå okkara arbeidsgevarar hava so litla virding fyri okkum. Hetta ber tann ol- mussa, tygum hava bjóð að okkum í lenarbata progv um. A Glyvrum, 16.1.1986 Elsa Birgitta Egholm VIT HAVA GÓÐAR BRÚKTAR BILAR Á GOYMSLU LAGALIG FIGGING Service rr me islendinga- felagið í Føroyum tif. 16134 - 15671 KJARTAN DALSGAARD TRYGGINGAR UMBOÐS STOVA HOYDALSVEGUR 6/ TLF 1 5222 / == HEIMA TLF 1 2940