hósdagur 7. november 2002síða 13

10 Serblað í Sosialinum nr. 214 • 7. november 2002 C M Y K HANDILSMAÐUR Eirikur Lindenskov – Tað var longu meðan eg var í bankalæru, at eg fór at hugsa um at fara undir mín egna handil. Eg tosaði við Nonnegaard, stjóra í Føroya Banka, sum lovaði at sýna mær vælvild, tá eg einaferð kom so langt. Hetta sigur Hans Morten- sen, stjóri í SMS, sum leyg- ardagin saman við øllum hinum í SMS kundi hátíð- arhalda 25 ára dagin síðani, at SMS læt upp dyrnar á fyrsta sinni, hin 2. novem- ber í 1977. Hans Mortensen er út- búgvin bankamaður í Før- oya Banka í 1964. Men hann fann skjótt útav, at bankastarvið ikki júst var tað, hann vildi, og tí søkti hann niður á handilsskúlan, Niels Brock, í Keypmanna- havn. Tá hann var liðugur, fór hann at starvast eitt skifti í Magasin du Nord á Kongens Nytorv í Keyp- mannahavn, til hann flutti heimaftur til Føroya í 1968. Tankin um egnan handil var kveiktur frammanund- an, men kanska hevur Hans Mortensen fingið onkran í- blásturin í Magasin. Sjálvur heldur hann, at forrætn- ingsmaðurin liggur í gen- unum. – Kanska er tað úr Nols- øe-ættini í faðirsætt úr Vági, heldur hann skemt- andi fyri. Hans Mortensen er sonur Niels og Ebbu Mortensen, sum búðu á horninum Sverrisgøta/Tórsgøta í Havn. Húsini stóðu har, sum matstovan Rio Bravo er í dag. Tá Hans Mortensen kom heimaftur til Føroya í 1968, fór hann – saman við mammuni – at handla í handilshølunum í barna- heiminum í Tórsgøtu. Tey seldu m. a. tógv, barna- klæði, gardinur o. l. Um hetta mundið setti Hans eis- ini á stovn grillbarrina Zan- zibar í Sverrisgøtu, har tógvhandilin Igloo er í dag. Umframt tað hevði Hans eisini um hendi sølubúðina í klubbadansinum. – Men málið var altíð nakað annað, sigur Hans Mortensen, sum einans 30 ára gamal stovnaði parta- felagið aftan fyri Sølumið- støðina í 1973. – At tað gjørdist SMS kom líkasum av sær sjálv- um, heldur hann. – Tórshavnar Býráð hevði ætlanir um sølumið- støð á Trapputrøðni. Hetta skuldi gerast á tann hátt, at gjørd varð eini gøta, har handlar so kundu bygggja handilshøli framvið. Tá so passaligir nógvir handlar vóru har, so skuldi tekja leggjast omaná. Vit royndu at tosa við kommununa og greiða teimum frá okkara ætlanum, og alt hetta end- aði so við, at Petur Christi- ansen, borgarstjóri, kundi skjóta fyrsta skotið í 1976. Tað var kortini ein tung prosess at vinna frama fyri hesi stórætlan – og hetta dylir Hans Mortensen held- ur ikki. – Málið var fyri á bý- ráðsfundi fleiri ferðir – einar fimm ella seks ferðir, og tað var trupult at fáa sannført bæði fólk og myndugleikar um ætlanina, sigur hann. Tilgongdin tók eini 3-4 ár. Nógv varð tosað um, hvørja ávirkan ein slík sølumið- støð fór at hava á handils- lívið í Havnini. Onkur helt, at hetta fór at køva handils- lívið í miðbýnum, og at vandi var fyri, at smáu mat- vøruhandlarnir kring um í býnum fór at koma í trupulleikar. Eisini fór hetta at vera stór kapping við Keypsamtøkuna, sum nøk- ur ár frammanundan hevði bygt ein nýggjan – eftir tá- tíðarmetum – stóran hand- ilin í Dr. Jacobsensgøtu. Hans Mortensen sigur, at tað var ætlanin, at Keyp- samtøkan skuldi vera part- ur av SMS. – Vit vóru komnir til eina semju við nevndina í Keyp- samtøkuni um, at FK skuldi – Kanska tað liggur í genunum Petur Christiansen, borgarstjóri í Havn (1972- 80) lat fyrsta skotið av til SMS í 1976. Her sæst hann saman við Hans Mortensen og soninum, Niels, sum í dag eisini er stjóri í SMS Hann byrjaði longu í pengaverðini sum ungur lærlingur í Før- oya Banka. Gekk á Handilsskúla. Starvaðist í Magasin du Nord. Seldi tógv, barnaklæði og gardinur saman við mammuni. Seldi pylsur, chips og eplamos. Hevði barrina í klubbadansinum. Hann skipaði fyri Handilsstevnuni… Alt hetta var áðrenn hann sum 30 ára gamal stovnaði felagið aftan fyri SMS. Maðurin er Hans Mortensen, sum hevur stjórnað SMS øll 25 árini síðani 1977 Serblað í Sosialinum nr. 214 • 7. november 2002 11 C M Y K reka keypmanshandilin í SMS. Men í evstu løtu bakkaði Keypsamtøkan út, og tí varð leiðslan í SMS noydd at finna aðra loysn. – Hendan loysnin gjørd- ist »Superland«, sigur Hans Mortensen, sum er skjótur at leggja afturat, at tey ong- antíð vóru fegin um tað navnið. Matvøruhandilin í SMS æt bara »Superland« í fýra mánaðir. – Vit høvdu satt at siga ikki havt stundir til at hugsa um navn til handilin. Vit høvdu samstarv við danska handilsketu, ið nevndist »Superland« – og harfrá kom fyribilsnavnið, sigur Hans Mortensen. Men stutt eftir at SMS læt upp, varð skrivað út hugskotskapping um nýtt navn til handilin. Í SMS- blaðnum í februar 1978 verður nýggja navnið av- dúkað. Tað komu ikki færri enn 270 uppskot inn til hug- skotskappingina, og trý teirra høvdu í uppskoti, at handilin skuldi eita »Mikl- agarður«. Í nevnda SMS-blað stendur, at beinleiðis or- søkin til, at kappingin varð skrivað út var tann, at Jóan Hendrik Winther Poulsen fáar dagar áðrenn Sølumið- støðin læt upp, ringdi til SMS og bar fram, at hann óttaðist fyri, at navnið »SMS Superland« vildi verða ein skaði fyri før- oyska málið. » – Vit vóru samdir og gjørdu tá av, at navnið skuldi broytast. Hetta kann fyri mong sýnast ein løgin avgerð, men vit hava ikki eina løtu angrað avgerðina, men eru tøvrturímóti sera fegnir um navnið, sum kappingin gav,« sigur Hans Mortensen í blaðnum í 1978, Tey, ið komu við upp- skotinum Miklagarður, vóru Óla Kristian Heinesen úr Klaksvík, Jákup Joensen úr Nólsoy og Hans Kristian Mikkelsen úr Havn. Í dómsnevndini sótu Jóan Hendrik Winther Poulsen, Stig Rasmussen og Hans Mortensen. Navnaskiftið fór fram tann 1. mars 1978. Tað var í 1980, at farið varð undir annað byggistig av SMS – at vaksa bygningin frá tveimum lonum til seks lonir. Seinni í áttatiárunum vóru aðrar smærri og størri umbyggingar gjørdar – tann størsta tá parkerings- kjallarin varð gjørdur eins og goymsluhølini hjá Mikl- agarði. Í dag er pláss fyri 320 bilum á parkerings- plássunum kring Sølumið- støðina SMS merkti sum vera man eisini kreppuna seinast í áttatiárunum. – Tá hvødu vit – um man so má siga – forbygt okk- um, viðgongur Hans Mort- ensen. Talan var í veruleik- anum um eina byggigølu í 1987. Vit vóru ikki so væl fyri, men kláraðu okkum so dánt. Tá kreppan so veru- liga kom í 1992, fóru vit í gjaldssteðg, sigur Hans Mortensen. – Men vit kláraðu okkum og komu burtur úr tí við skinninum á nøsini. Vit eru væl fyri í dag, og vit eru komin har til, at neyðugt er at renovera húsið – og har- við eisini tað, sum varð bygt í áttatiárunum, sigur Hans Mortensen. Fyri nøkrum vikum síðani var nýggjasta umbyggingin hjá SMS liðug – norðrari endin á Sølumiðstøðini er høvuðsumvældur við yms- um broytingum. Hetta er fyrsta byggistigið av trim- um ætlaðum stigum at nú- tíðargera SMS. Ætlanin var at fara undir hini bæði byggistigini ávikavíst í 2003 og 2004. Men hetta er nú broytt, sigur Hans Mort- ensen. – Umbyggingin er vorðin dýrari enn ætlað, tó at hetta ikki koppar nøkrum hjá okkum. Vit hava nú gjørt av at leggja tey bæði næstu byggistigini saman, og verður farið undir hetta ar- beiðið í 2005, sigur Hans Mortensen, sum kortini leggur afturat: – Men bara um tíðirnar loyva tí! Verða umstøður- nar ikki til tað, so verða umbyggingarnar ikki gjørdar, sigur hann. Tá hetta arbeiðið er liðugt verður sami stílur í allari sølumiðstøðini, sum er at síggja í nýumvælda parti- num – allan vegin suður gjøgnum bygningin oman móti Apotekinum, har høv- uðsinngongdin verður við lyft o. ø. sum hartil hoyrir. Eisini verða umvælingar gjørdar í gongini í neðra. Hóast vit kanska kunnu halda, at SMS byggir um og út í heilum, so er tað ikki so, sigur Hans Mortensen. – Tað sær kanska soleiðis út, men nútíðarkrøvini gera, at vit eru noydd at fylgja við – eisini í kapping við handlar uttanlands, tí føroyingar ferðast rættuliga nógv. Og ein slík sølumið- støð stendur ongantíð í stað. Vit eru kortini so heppin at hava so sterkar karmar, sum hesin bygn- ingurin er, sigur Hans Mortensen. – og tí hava vit møguleika eitt nú at útnytta hetta við at skera gjøgnum tekjuna, gera balkongir o. s. fr. Sum nevnt varð felagið aft- an fyri SMS stovnað longu í 1973. Í fyrstu nevndini vóru umframt Hans Mort- ensen eisini Poul Michel- sen og Bjarki Jacobsen. Hans Mortensen keypti teir báðar út og var síðani eins- amallur eigari. Seinni kom Dávid Eliassen uppí, men hann fór seinni útaftur. Eitt skifti átti Havnar Timbur- handil 50% av partapening- inum. Í dag eigur Hans Mortensen helmingin av partapeninginum, meðan íslendska felagið, Baugur h/f, eigur hin helmingin. Hóast broytingarnar í SMS kunnu tykjast stórar, so hevur alt gingið sum ætlað. – Tað var altíð ætlanin, at Sølumiðstøðin skuldi út- byggjast – upprunaliga var ætlanin at gera eina lon aft- urat, men hendan ætlan varð slept, tá tær fýra lonir- nar vórðu bygdar í 1980, sigur Hans Mortensen. Dentur varð lagdur á, at bygningurin skuldi hóska væl inn í umhvørvið, og at hann skuldi vera arkitekt- oniskt í lagi. Í dag eigur SMS umframt Miklagarð, nakrar aðrar handlar í SMS, eitt nú mat- støðini, Hornið, Benneton o. s. fr. Men tað hevur ong- antíð verið ætlanin, at SMS skuldi eiga fleiri av handlu- num. Men ofta hevur SMS tikið stig til handlar fyri at fáa gongd á. Tann 1. januar komandi tekur SMS yvir bakaríið Mylnuna og handilin. Hetta er ikki fyri at taka virk- semið oman í SMS, men tvørturímóti fyri at fáa bak- aríið úr SMS – fyri at fáa meira pláss til Miklagarð. Mylnan skal so lata bakara- vørur til Miklagarð og hin- ar handlarnar hjá SMS. Hóast Hans Mortensen enn sum áður er stjóri í SMS, so er eitt ættarliðs- skifti á veg. Sonur Hans, Niels Mortensen, er eisini stóri í SMS, og hevur hann ábyrgdina av øllum handlu- num hjá SMS – bæði teimum, sum eru í SMS og teimum, sum eru uttanfyri. Hans Mortensen sigur, at hann um nøkur ár so spakuliga fer at hugsa um at trekkja seg. Men hevur Hans Morten- sen so aðrar ætlanir, tá hann »longu« ætlar sær frá? – Jú, tað havi eg. Men eg sigi einki um, hvørjar tær eru, sigur handilsmaðurin fram um aðrar, Hans Mort- ensen. Fakta um Hans: Sonur Ebbu og Niels Mortensen í Havn Føddur 1943 Giftur við Birgith (1946-2001), f. Sivertsen Børn: Elisabeth, Niels Útbúgving: Bankaútbúgving Føroya Banki 1964 Niels Brock Handilsskúli Starvsroyndir: Føroya Banki Magasin du Nord Handil í Tórsgøtu í Havn saman við mammuni, Ebbu Mortensen. Tey seldu tógv, barnaklæði, gardinur o. l. Hevði sølubúðina í almenna klubbadansinum Stovnaði Grillbarrina, Zanzibar Skipaði fyri Handilsstevnunum í Ítróttarhøllini á Hálsi Stovnaði í 1973 Sølumiðstaðarfelagið Hevur verið virkin í ymsum vinnuligum verkætlanum Hóast vit kanska kunnu halda, at SMS byggir um og út í heilum, so er tað ikki so, sigur Hans Mortensen. – Tað sær kanska soleiðis út, men nútíðarkrøvini gera, at vit eru noydd at fylgja við – eisini í kapping við handlar uttanlands, tí føroyingar ferðast rættuliga nógv – og ein sølumiðstøð stendur ongantíð í stað Mynd: Jens Kristian Vang C M Y K 25 24