leygardagur 1. mars 1986síða 9

Nr. 25 — 1. mars 1986 Roðsla — »fingramerki«: Siga vid storari vissu hvar laksur er vaksin upp — royndir i USA, Finnlandi og Spaniu ALASKA DEP FFIS + Revealing rings: Two distinct growth patterns and a sockeye HH $7 Íst Winter in Salt Water 2nd Winter 7d | -Start of Scale Growth 4 / FG in Fresh Water, IQ N ANN NY 1 Va ML list Winter EN N INN MPA 7 Ain Fresh Water >". N AME Samanbering av ringum í skrubbi av Kanada-laksi og Alaska-laksi Eins og rannsóknarleg- reglumenn kunnu koma fram á týdningarmiklar upplýsingar gjøgnum greining av fingramerkj- um, kunnu sjóarlívfreð- ingar í dag >lesa= livssøg- una hjá nógvum fiska- slegum av eyðkendum merkjum í roðsluni. Merk- ini, ella mynstrið, er so týðiligt, at vísindamaður- in kann siga við stórari vissu, hvar ávísur fiskur er klaktur og hvar hann er vaksin upp. Fyri havrætt- ardómstólar hevur hetta heilt stóran týdning fyri havrættardómstólar, tí lógin tilskilar, at einstøk lond einans kunnu krevja til ognar tann fisk, sum er klaktur innan fyri teirra sjåmark, og ikki fisk, ið er fluttur inn um sjómarkið aftanå klekingina Tydning fyri havræ ttarlågina sjóarlivfreðingar hava 0gv ár kannað mynstur fiskaroðslu, men uppgåv an at samanbera mikro- skopiskar glærmyndir av óteljandi fiskaskræðum er ov strævin til at fáa nakr- an praktiskan týdning. Nú hevur ein fyritøka, BioSonic, í Seattle, fram- leitt telduskipan til grein- ing av fiskaroðslu, sum ger hesa uppgávuna so einfalda, at hon fer at fáa stóran týdning fyri hav- rættarlógina eins væl og millumtjóða trætur um veiðirættindi. Siga frá livsumstødunum Tað at greina fiskaroðslu líkist eitt sindur tí at greina árringarnar í av- sagaðum træi. Á hverjum ári fær fiskurin millum 10-30 ringar (nevndir cir- culi) á roðsluna. Gloppið millum ringarnar, teirra skap og vídd, siga ikki einans frá hvussu gamal fiskurin er, men eisini hverjar hansara lívs- umstødur vóru. Trongir „circulie benda á, at fisk- urin livir í sera keldum vatni, ella vantar feði. Um summarið, tá ið fiskurin etur á ekjum, har nógv protein finst, eru ringarnir breiðari við sterri glopp- um ímillum. Tey fyrstu liviårini fær laksur og nekur onnur fiskasleg yvirhevur trongari ringar enn seinni í fruktagóðu djúpunum úti á tí víða havinum. Kemur á marknaðin í mars Greining av hesum myns- tri kann avdúka, um ávís torva av Kyrrahavslaksi var teir fyrstu mánaðirnar í Skeena-ånni norðarliga í British Columbia ella í onkrum av teimum nógvu áunum í landsynnings Alaska. Munurin er Ogvu liga umráðandi fyri teir amerikansku og kanad isku laksafiskimenninar ið veiða á hesum leiðum Otolithin, eitt bein í ti inn ara oyranum á fiskinun kann ingar um hetta eisini geva Mar Karet Vid nyggju teldu-skip- anini hjå Bio-Sonic kunnu visindamenninir einans upp á 30 minuttir við sera stórari vissu sanna hvar ávís fiskatorva er klekt. Tann nýggja telduskipan- in kemur á marknaðin nú í mars-mánaði. Sjóvinnu- ráðið í Washington hevur ætlanir um at keypa skipanina, og stjórnirnar í Finnlandi og Spaniu um- hugsa eisini royndir. Tað er einki at ivast í, at hetta eisini hevur stór- an áhuga fyri laksaveið- arar undir Feroyum. Síða 9 “ Tekni og Vísindi Edvard Jónsson skrivar Alheimurin fullur av »blødrum« — óvæntað nidurstøda av visindaligari kanning Vetrarbreytirnar liggja á yvirflatuni av risavaksnum »blødrum-« Stjørnufrødingurin Mar- garet Geller hjå Harvard- Smithsonian stovninum fyri stjørnualisfrødi (ast- rofysikk) hevur tey sein- astu ellivu árini gjert ná- trividdarkort av ð hava givið sera óvæntaða mynd av evnisbygnaðinum í al heiminum. Hon er komin til ta nidurstødu, at al- heimurin er fullur av »blødrum«, og at vetrar- breytirnar, tær sterstu kendu eindirnar í alheim- inum, eru skipaðar á yvir- flatuni av hesum »blødr- um« Visindamenninir, Geller, John Hucra og Valerie de Laparent, sum kortløgdu støduna hjá 1100 vetrarbreytum, stjø- rmu »meginlondum«, ið fylla alheimin, nyttu 60-tumma stjørnukikara í Whipple stjernukanning- arstødini á Mount Hop- kins í Arizona Ístaðin fyri vanligt kort við tveimum víddum, nýttu tey framkomna telduútgerð til at gera kort í trimum víddum av rúmdar »styrki«, 1179 til 6%, breiðandi seg upp til 300 milliónir ljósár frå jørdini. Stjernufreðingar- nir mátaðu fjarsteðuna frá jerðina til hverja vetrar- breyt og funnu fram til legu teirra í mun til aðrar vetrarbreytir. Á teldu- kortinum tykist sum um vetrarbreytirnar liggja á yvirflatuni av risastórum Geller, stjørnualifrødingur »blødrum«, og tvermátið av hesum >bleðrunum=< er 60 mió. til 150 mió. ljósár. Okkara egna vetrarbreyt er einans 100.000 ljósár í tvermát. jeller sigur, at her er talan um ómetaliga stór tóm eki, kringsett av ógvuliga tunnum evnis bygnaði. Tann frágreiðing er longu sett fram, at »blødrurnar« eru komnar stutt eftir feðing alheims- ins, tá milliardir av stór- um stjórnum brendu upp sítt kjarnorkupinnabren- ni, gjørdust »supernovur« og doyðu síðani í øgiligum spreingingum. Trýst frá brestunum ruddaðu burt ur gassskyggj og >bleðr- urnar« vórðu til.