hósdagur 13. mars 1986síða 16

Tit ringja — vit skriva Er nakað á vási? — tvamál? Ein spurningur, ella tíðindi, so ring til okkara. Vit eru til reiðar! Lýsingar: Lýsingarmaður okkara er ráðgevari hjá fyritskum og einstaklingum í lýsingaspurningum Hetta verður gjørt uttan meirkostnað fyri lýsaran. Danski professarin Bent Sendergaard mælir til: Broytið frálæruna í donskum ! Bent Søndergaard starvast á Pádagogische Hoch schule í Flensburg. Í fyrilestri á Fróðskaparsetr- inum seinasta hóskveld greiddi hann frá fyribrigd- ini »tvimæli«. Tvímælingur nevnist ti, um tú í tínum gerandisdegi noyðist at duga tvey mál. Vit finna tvímælingar nógva staðni í heiminum Oftast er talan um minni- lutar, sum hava sítt egna mál, men harumframt mugu læra seg landsins mál. Demini eru mong franski minnilutin í Kana da, svenski í Finnlandi, danski í Týsklandi og týski í Men grenlendingar og føroy ingar, eru teir ikki eisini eitt slag av tvímælingum ? Bent Sendergaard vil vera við, at so er. Umframt móðurmálið mugu vit í letuni læra okkum danskt á so hegum stigi, at eisini i Feroyum og í Grenlandi er talan um tvímæli Danmark Dugnaskapur i donskum er neyðugur á nógvum ekjum Ikki minst hjá tí, sum ætlar sær til Danmarmar at lesa. Men dugnaskapur eru fleiri ting, og ikki skuldi verið neyðugt hjá øllum at dugt danskt á so høgum sum sum fer niður. At lýtaleyst stigi tann, verður framborið og bent, at orðaraðið er ikki tað málið er nóg gott rætt, er sum avger, Spurn- ingurin er, hvat málið skal nýtast til um Danskt er ov høgt virt i Føroyum Bent Søndergaard undr- ast å, at tad framvegis er soleiðis, at danskarar, sum hava verið búsitandi fleiri ár í Feroyum ella Grenlandi, danskt. alsamt Feroyingar áttu ikki at latið sær hetta lynda. Minti tað mest um forna hjálandahugsan hann við steðuna í Flensburg. Her stendur so illani til, at hóast tað meira enn so ber til at tosa danskt, tá ið tú t.d. fert til handils, so tosa — tosa Samanbar kortini sum at danskararnir týskt. Tað tykist sterri málið er, sterri virð ing hava fólk fyri tí Skal hesum er ein endi gerast á máti, aft foroyska samfelagið gerst meira >feroyskt<É, t.v.s. at føroyskt er fremsta mál á ollum ekjum. Verður tó helst framvegis neyðugt at læra seg danskt, hvussu væl yvirhøvur væl? Ella meira ítekiligt, hverjum skal verða strembað ímóti í frá men og hvat er ) læruni? Sum longu sagt frå, heldur Bent Sønder gaard ikki, at endamálið er lýtaleysi í framburði og bending. Umframt danska hevuðsmálið skuldu trý mál fingið viðurkenning sum undirmál Tað danska, ið danskarar í Týsklandi talað, tað sum grenlendingar tala og tað, sum føroyingar tala. Á sama hátt, sum svenskt fevnir um ríkismál og finskt-svenskt mál Trý dugnastig Tvær gáttir Nógvir málfreðingar eru í dag sannferdir um, at málsligur dugnaskapur kann stigskipast. Vit fáa tá trý stig, og millum stig- tvær gáttir ofta 1 ver- ini hava vit eru verða Fvímælingar vanda fyri at andi á lægsta stigi. Bæði eru ófullfíggjað hetta hugsanar- negativt Er málini A virkar gávurnar annað málið ella bæði tvey á miðstigi, sæst ein tílík ávirkan ikki. Er annað málið á hægsta stigi og hitt kanska á miðstigi er ávirkanin á hugsanargåv urnar positiv Smb. hesa »gåttarhypo- tesu« er av alrastersta týdningi, at annað málið rekkur hægsta stig. Ert tú so samstundis ferur fyri, at læra hitt málið á høgum ella toluliga høgum stigi, so hevur t: Ø eina muna- góða ávirka 1 Tvey sleg av málsligum dugnaskapi Verður eitt mál, tú hevur lært og kanska heldur teg duga nóg væl til vanligar samreður, ongant id nytt undir torførum umstødum, t.d. sum tjak og fråsøgumål innan okk- urt øki, so er talan ikki um sokallað »ambodsmål«. Og hevur tad onga positiva åvirkan á móðurmálið Skal danskt gerast am boðsmál, er tað neyðugt, at danskt verður brúkt sum undirvísingarmál í lærugreinum, Sam- verið ymiskum t.d steddfreði stundis kundi minkað um frálæruna í donskum fremst um mál læru og bókmentir. Í staðin fyri eigur dentur at sjálva Fyrst og leggjast á at vísa næming unum á munirnar millum foroyskt og danskt Føroyskt mál skal mennast Aðrenn hetta verður gjørt, mugu vit tó fyrst tryggja okkum, at feroyskt sjálvt er amboðsmál. Tíanverri er steðan tann, at innan nógv eki er føroyskt ikki amboðsmál. Tað er bráð neyðugt, at hetta verður gjørt sum skjótast, sigur Bent Sendergaard. Lærar um 0.ø. skuldi verið loyvt at tikid orlov ið bekur lærugreinir stórum týdn- len, so føroyskar komu innan allar Tað er av ingi, at frálæran í gerst fastur táttur av frá- læruni í hinum lærugrein unum. Og ynskja vit, at danskt eisini skal vera am tað sama sjálvsagt galdandi fyri danskt. Er tað tá av minni týdningi, um vit gøtudanskt, tí endamálið er ikki, at vit skulu duga danskt sum danskarar Bent Serensen harmast máli boðsmál, er tosa um, at danir eru so strút utir, tá ið teir hoyra fremmandafólk tosa danskt. T.d. hava flótta- fólk. sum komin eru til Danmarkar, bitið merki í hetta. Og tað munnu nógvir feroyingar eisini Tí heldur Bent Sender gaard, at tað er av týdn ingi, at tað danska, feroy ingar tosa sínamillum, fær viðurkenning sum danskt undirmál m! v, P k=. Tad er ein fastur lutur av frálær uni eisini í oðrum læru greinum. Skils- og fatanar evni næminganna høvdu verið styrkt, um tílíkur ar beiðsháttur varð tikin í nýtslu, sigur danski pro fessarin Bent Sønder- gaard