hósdagur 26. mars 1987síða 22

Í seinastuni eru ymsir foroyingar farnir at spekulera um misrættur millum kynini bæði eisini fer fram í málinum. Um orð og heiti hava kyn, sum tæna áhugamálum kallkynsins, og hvat ið gerast kann fyri at bøta um henda misrætt. Men eiga nú kvinnur at frásiga sær rættin til at vera »madur«? Hetta tjak hevur eisini tikið seg upp í grannalandi okkara, Íslandi, og eftirfylgjandi grein er úr kvinnutíðarriti- num »Vera«, nr. 1, 1987, og høvundurin eitur Bergljót Baldursdóttir Íslendingar eru stoltir av sinum tungumáli og tað er ikki logið, tí íslendskt mál er nær knytt sjålvstødis- striånum og vordid sym- bolskt fyri mentan og sjálvsteði tjóðarinnar. Håtidarligar letur verður havt á lofti at málið er dýrmætasta ogn tjóðar- innar, og dentur verður lagdur á at halda málið reint, verja og rekta tað. Ofta verður tað tikið illa upp, um onkur sigur okk- urt, ið metast kann vera «skeivt» mál. Summi tykjast liva í stødugum ótta fyri at málið man fara at doyggja út, og illa verður tikið ímóti broyt- ingum sum fara fram í málinum, og nýskapan- um, serliga um tær kunnu leiðast aftur til útlendska ávirkan. Broytingar tykj- ast vera av tí illa, og tekin um vandan fyri at málið skal ganga til grundar. Í hesum úrskurðum liggur goymd tann áskoð- an, at einaferð, fyri lang- ari tíð síðani, varð til eitt heilskapað tungumál — íslendskt — hjá okkara forfedrum. Tað mál er sambært hesum tað veru- liga, sanna íslendska, og nútíðar íslendskt sostatt minni, ella rættari sagt «vånaligari», islendskt enn tað gamla. Men tungumál eru sambært náttúru sína sveiggilig. Tey verða til og mennast í fólkinum og fyri at tæna samskiftum tess. Bert tungumál sum latin, sum ikki verða tosað, broytast ikki. Mál sum ikki menn- ast og broytast eru deyð mål. Broytileikin er ikki vandatekin, men tekin um eitt <heilsugott> mál. Sera tætt samband er millum eitt mál og sam- felagið sum brúkar tað. Málið broytist við broytt- um samfelagsformum. Nýggj ting verða til og tá torva nýggj orð. Broyttar samfealgsumstødur og samfelagsskipanir hava å- virkan á málið. Málið hjá formødrum okkara kundi brúkast í teirra samfelagi. men tað hevði gagnast okkum lítið í dag, og enn minni høvdu vit skilt tað fullkomiliga. Vesturlendsk mál endurspegla vestur- lendska mentan, og á sama hátt endurspeglar nútíðar íslendskt tað sam- felag sum vit búgva í. Sum vit vita hevur mann- fólk havt rættin til at skil- greina og skapa samfe- lagið, og á sama hátt hevur mannfólk havt rættin til at forma og av- gera hvat ið mett verður rætt mál og hvat skeivt. Íslendsk starvsheiti Eins og aðrar vestur- lendskar kvinnur hava íslendskar rent seg á tað at móðurmál teirra er kall- kynsmál. Íslendska málið endurspeglar eitt sam- felag sum er formað av mannfólki. Lýsandi dømi er eitt nú tað, at flestøll starvsheiti eru í kallkyni. Samstundis eru vanligu reglurnar tær, at vit skulu brúka kallkynsorð um mannfólk og kvennkyns- orð um konufólk. Sjálv- andi eru nógv undantek frá hesum reglum, og nú ið kvinnur í vaksandi mun fara í sonevnd mannfólka- sterv, eru hesi undantøk vorðin fleiri og fleiri. Greitt er, at saman- stoytir verða í teim mál- um, har málfreðislig kyn ikki svara til kyn teirra sum víst verður til. Nógv halda tað vera ófýsiligt at brúka setningar sum so- leiðis ikki samljóða — sum til demis fylgjandi setningar: <Tingmaðurin og maður hansara vóru á framsyningini», ella <tingmaðurin var í reyð- um kjóla>, hóast hesir setningar eru målfrødis- liga rættir. Í dag lata vit ofta kyns- leikan vera avgerandi og vísa útum setningin, so at hann ikki er í innri sam- ljóði. og sostatt ikki kann metast målsliga rættur. Sum dømi kann eg nevna fylgjandi = setning úr <Alþingistíðindum>, sum ljóðar soleiðis: <Háttvirdi heilsumálaráðharrin er stedd her og eg havi hug at spyrja hana ...> Sagn- orðið <stedd> sum er í fyrsta persóni og kvenn- kyni vísir á kallkynsnavn- orðið <heilsumálaráð- harri>. Sama kann sigast um orðið <hana>. Annað dømi er úr BA-ritgerð Gudrúnar Theodorsdótt- ur, «Kyn og kynferdi» frå 1985: «Skuladreingir kappadust um at bjóða nyggja læraranum upp at dansa ti hon så so gott ut». Í hesum setningi svarar navnorðið ikki til persónsfornavnið, <hon> vísir á kallkynsnavnorðið «lærari». Målfrødisliga rættur setningur hevði verið — «Skuladreingirnir kappadust um at bjóða nýggja læraranum upp at dansa ti hann sá so gott ut». Tá samanstoytir verða millum målfrødisligt kyn og kyn tess sum víst verður til, stendur valið millum tað at hava setningarnar málsliga rættar, men samstundis merkingarliga 6samlj6d- andi, ella merkingarliga rættar og målsliga skeiv- ar. Fyrrnevndi setningur um tingmannin og mann hansara er målfrødisliga rættur, men vandamálið er at tingmenn vanliga ikki hava <menn>. Hann er húsmóðir Hóast kvinnur í vaksandi mun verða umreddar í kallkyni, halda nógv tað vera óhóskandi at brúka starvsheiti í kvennkyni tá tað ræður um mannfólk sum taka við vanabundn- um konufólkastervum. Fara mannfólk i tilik størv verður starvsheitið broytt uttan nakað roks. Tað tykist niðursetandi fyri mannfólk at siga seg vera sjúkrasystir, jarðamóðir ella fyristødukvinna, og sidst av øllum mugu vit siga <hann er húsmóðir>. Tað er aldri nakað iva- mál nær sipað verður til mannfólk, men eitt sum gentur mugu læra tá tær læra móðurmálið, er til dømis nær orðini «teir», <hann> og <maður> eisini vísa á tær, og nær ikki. Verður eisini sipað til kvinnur í eftirfylgjandi setningum?: <menn fóru at leggja til merkis at ...>, «teir stóru í dag eru telv- arar, poppsangarar og rokksangarar>, «eru allir komnir?>, «årsins madur» 0.S.V...? Ofta eru kvinnur komnar illa fyri tå tær hava verið umrøddar við- hvert í kallkyni og við- hvort ikki. Margurite Riche (1975) kannaði 200 ára dómsegu Kanada og legði til merkis, at vegna ógreiðu merking orðsins <maður> (<man>) stóð tað til tolking dómara og log- froðinga gjøgnum tíðina, um ymiskar lógaravgerðir eisini vóru galdandi fyri kvinnur. Kvinnur hava tí livað í teirri óvissu, at tað til hverja tíð hevur verið tíðarandin ella gildismet- ing dómara sum ávirkaði løgfrødisligu stødu teirra í samfelagnum. Tó tað ljóðar ótrúligt, eftir arbeidslysingum í bloðunum at døma, so stendur í javnrættarlóg- unum, at lýsingar eftir arbeiðsfólki skulu stílast til bæði kyn. og at bannað er at lýsa eftir kvennkyni ella kailkyni. Tá henda lóg kom í gildi kann sigast at siðbundin kvinnusterv vórðu legd niður og øll starvsheiti vórðu kallkyn. Orð sum (tað íslendska) <starfskraftur> vórðu sett í staðin fyri starvsheiti eins og «telefondama» og <skrivstovukvinna>, men siðbundin starvsheiti í kallkyni fingu loyvi at verða verandi. Utlendskar kanningar vísa, at kvinn- ur taka ikki lýsingar til sín, har orðið <maður> kemur fyri, hóast orðið er ætlað báðum kynum (samanber íslendsku orð- ini = <karlamaður< og «kvenmadur» — ensku «man» og «woman»). Bem og Bem (1973) uppdagaðu at kvinnur í minni mun sekja um siðbundin mann- fólkasterv tá orðið <mað- ur> (<man>) verður brúkt í lýsingunum, hóast orðið hevur verið ætlað skilt í breiðari merking. Hvat vid størvum sum <fulltrúi, verkstjóri, umsjónarmað- ur og deildarstjóri>? Hesi starvsheiti eru øll í kall- kyni og verða brúkt um siðbundin mannfólka- størv. Munnu kvinnur halda tey sipa til sín eins væl og til kallkynið? Íslendsk starvsheiti sum «kennari, hjukrunar- frødingur, ritari» og orðið «starfskraftur» eru i dag serliga knytt at kvenn- kyninum, men í brúki hava tey, eins og onnur kallkynsstarvsheiti, við sær samanstoytir millum målfrødisliga kynið og kyn teirra sum víst verður til, tað vil siga tá hesi orð verða brúkt um kvinnur. Hvat kann gerast' Nógv halda tað hóska ís- lendskum málburði betur at broyta starvsheitini, so tey sum eru kvennkyn verða brúkt um konufólk og tey sum eru kallkyn um mannfólk, og harvið halda fast við vanligar ís- lendskar reglur. Tað er vist, at á henda hátt hevur íslendskt mál higartil komið sær undan saman- stoytum millum mál- freðislig kyn og kynleika fólks, og soleiðis kann eisini forðast fyri stødugt fleiri samanstoytum. Samanstoytir sum hesir hava ofta við sær at málið lagar seg eftir broyttum umsteðum. Tað fer eisini onkursvegna at laga seg eftir broyttu steðuni hjá kvinnum í samfelagnum, um hon varar nóg leingi. Málkensla fólksins hev- ur ávirkan á hvussu málið mennist. Fólk 'roynir onkursvegna at sleppa undan tí sum argar mål- kensluna, og nógv halda tað vera ófýsiligt at tosa um kvinnur í kallkyni. Tí er vandi fyri, at kyns- skipanin í íslendskum ella brúk hennara broytist á onkran hátt (í nógvum indo-europeiskum málum eru málfreðisligu kynini heilt dottin burtur). Krav- ið um at øll starvsheiti á íslendskum skulu vera í kallkyni hevur sítt at siga við at skunda undir broyt- ingar av málfreðisligu kynunum. Nr. 36 — 26. mars 1987 Broytingar verða í mál- inum líka mikið hvat hver sigur. Í hesum sambandi verður tað annaðhvert starvsheitini ella mál- frødin, sum fer at broyt- ast. Og líka mikið hvat hendir, so fara teir sum halda seg tosa <rætt mál> ivaleyst at mótmæla við feitum bókstavum. Sjálvandi fara broyting- ar í málinum ikki fram eftir einum degi, tær taka langa tíð, og í Íslandi eru umsteðurnar soleiðis, at málið broytist heldur spakuliga. Tað er millum annað av tí at Ísland er ein oyggj. vit liggja ikki nær uppat eðrum málum, og bókmentaligir síðir eru og hava verið sera sterkir. Vit kunnu hava ávirkan á málsligu menningina við serligum fyriskipanum (t.d. í skúlum og almenn- ari málstevnu í fjelmiðl- um), men enn sum fyrr mennist og broytist málið eins og alt annað í sam- felagnum. Hesum kann ongin steðga, uttan mun til hvussu nógv vald við- komandi hevur. Tilvísanir: Alþingstíðindi, 1986 (s. 1631) Bem, S. og Bem, D. 1973, <Does Sex-biased Job Advertizing «Aid á Abet> Sex Discriminati- on>. Journal of Applied Psychology 3, nr. 1., s. 6-18. Richie, Margurite, 1975, «Alice through the Statues>, Mc.Gill Law Journal, 21, Winther bls. 702. Gudrun Theodorsdótt- ir, 1985, <Kyn og kyn- ferdi> BA uppgáva í Há- skóla Íslands. hefti 9, (kp. umsetti) i | H Í Í