hósdagur 25. juni 1987síða 10

Á slá lus un ss Síða 10 tíðindablaðið Vísindasiðsemisneundin farin til verka: Skal tryggja at tú og eg ikki verða brúkt í vísindaligum kanningum — uttan at vit vita av tí Vísindsasiðsemisneyndin! Hetta er heitið á eini nevnd, sum sjáldan fyri ikki at siga ongantíð hevur verið umredd í okk- ara fjelmiðlum. Men nevndin hevur so verið til í gott og væl eitt ár og hevur hon eina sera týdn- ingrmikla uppgåvu at røkja. Nevniliga hana: at hava innlit i og meta um kanningar og gransking, sum læknar og onnur fak- fólk innan heilsuverkið seta í gongd — og har tú og eg verða brúkt í kann- ingunum Slík nevnd skal sostatt vera við til at tryggja lemokratisku rættindini hjá hverjum einstøkum borgara. Hon skal forða fyri, at menniskju verða brúkt í kanningum, uttan at tey vita um tað. Og hon skal somuleiðis upplýsa fólk um meguligar kann- ingar tey skulu vera við í og fáa teirra ja ella nei til at vera við. Framstig Formaðurin í Læknafelag- num, Andor Ellefsen, heldur hesa nevndina vera eitt sera stórt framstig. Hann heldur, at vit eiga at fylgja upp teimum fram- stigum, sum henda í okkara grannalondum, og her er so vísindasiðsemis- nevndin eitt gott dømi. Formaður í nevndini er Árni Olsen, yvirlækni. Hann sigur, at nevndin enn bert hevur havt nakrar fáar fundir, men at hon enn ikki hevur fingið nakað ítekiligt kanningar- projekt til ummælis. Hann vil annars mæla ellum teimum, sum taka stig til gransking og kanning av ymsum slag, til at leggja hesa so til rættis, at hon lúkar krevini í Helsinki- deklaratiónini, ið m.a. fevnir um siðsemisspurn- ingar (etik), sum hava samband við læknavísind- ina. Umframt Árna Olsen eru eisini umboð fyri sjúkrasystrarnar og farmaseutarnar í nevnd- ini. Eisini hevur lands- stýrið valt nekur umboð, sum tó ikki starvast innan heilsuverkið. Fremst Ein av teimum, sum hevur verið við til at leggja okk- um lag á til tess at gera nevndina til veruleika, er danski læknin Povl Riis. Hann hevur júst verið í Føroyum og hildið fyri- lestur um m.a. vísindasið- semisspurningar. Povl Riis sigur við Sosialin, at tað er at fegn- ast um, at feroyingar nú eisini hava fingið eina tí- líka nevnd. Frammanund- an hava øll hini norður- londini slíkar nevndir og eru tær eisini tær mest framkomnu í heiminum. Feroyingar hava nú fingið eina skipan, sum kann javnmetast við hesar. Í fyrilestri sínum fyri starvsfólkum innan fer- oyska heilsuverkið nam Povl Riis við hópin av spurningum, sum hava al- stóran týdning fyri okk- um, tá vit hugsa um etik knýtt at læknavísindi og heilsuverkinum annars. Hann tosaði um fostur- diagnostik, gitan i reagensglasi, genspleising og -klúgving, heila- og hjartadeyða — og um hvussu leingi ein skal halda sjúkum fólkum á lívi, tá tað als ikki hevur týdning fyri tey sjálvi meira... Povl Riis vísir á, at nógvir av umreddu spurningum eru umfataðir av eini nýggjari lóg, sum varð samtykt í danska fólkatinginum fyri einum mánað síðani. Sambært hesa lóg er tað m.a. ólóg ligt í Danmark at gera reagensglasbern. Skulu kunna siga nei Um sjálva vísindasið- semisnevndina, sum er stovnsett í Feroyum, sigur hann, at tað er av stórum týdning at hava slíka nevnd eitt nú tá før- oyskir og útlendskir lækn- ar vnskja at gera kanning- ar í Føroyum og brúka før- ovingar í hesum kanning- um Slík gransking kann ikki verða gjørd uttan hon hevur verið til ummælis í visindasidsemisnevndini. Her kann so verda talan um royndir við nýggjum heilivági, um útfyllan av spyrjiskema, sum gongur privatlívinum hjá tær og 1 ær nær osfr. Nevndin skal tryggja tí einstaka borgaranum meguleikan at siga nei til at vera við í slíkum kanningum. Povl Riis sigur víðari, at hesar nevndin skulu forða fyri, at eitt nú læknar freistast til at gera kann- ingar við menniskjum, ið teir frammanundan ikki kenna árinini av. Demi eru um slíkar kanningar aðrastaðni í heiminum. Eitt slíkt dørmi eru royndirnar hjá ávísum læknum at kanna smittu- vandan hjá livrabruna. Tað eru ikki so nógv ár síðani, at læknar lótu Visindasidsemisnevndin skal tryggja, at vit ikki verda brukt i kanningum, uttan at vit vita av ti. Povl Riis, professari starvast sum yvirlækni á Herlev sjúkrahúsi og hev- ur í nógv ár luttikið í orða- skiftinum um siðsemis- spurningar (etiskar spurn- ingar) í samband við læknavísindina. Herfyri helt hann fyrilestur í Fer- oyum mannaskarn út í drekki- vatnið hjá sinnissjúkum børnum fyri at vita, um livrabruni smittar gjøgn- um skarnið. Povl Riis vísir annars til royndir, sum eru gjørdar við menniskjum og sum eru miseydnaðar. Hann nevnir m.a. tað sonevnda „hvíta snittið<. Fyri um- leið 40 árum síðani hildu læknar, at teir kundu gera sinnissjúk frísk við at skera tey í heilanum. Hetta var kortini ikki so. — Hetta hevði so ikki hent í norðurlondum, men kortini eru vit noydd til at tryggja okkum móti, at tílíkt hendir, og tí er neyð- ugt við siðsemisnevndun- um, sigur Povl Riis. Hvat viðvíkur norður- londum, so vita vit tó, at royndir eru gjerdar við fólki, sum hava havt ó- heppið árin. Eitt nú nýtsl- an av LSD fyri 20-25 árum síðani. Hetta evnið segðist at skula kunna hjálpa sálarsjúkum fólkum, men seinni vísti tað seg, at so var ikki. Tað hevði har- afturímóti sera óheppin hjáárin. Neyðugt við gransking Hóast feroyska sam- felagið bert telir fáar íbúgvar, so heldur Povl Riis, at tað hevur stóran týdning at eisini vit granska og kanna — og serliga har okkara kann