mikudagur 4. desember 2002síða 12

22 Nr. 233 - 4. desember 2002 Nr. 233 - 4. desember 2002 23 C M Y K 23-2 22-2 Tíðindaskriv Fyribyrgjandi viðlíkahald hevur ikki verði nógv nýtt í Føroyum higartil, hóast tað eru bæði pengar at spara við tí, og bøtir munandi um trygdina á virkjum og skip- um. Men hetta vil P/F ES Ídnaðartøkni broyta uppá! P/F ES Ídnaðartøkni hev- ur fingið til vega eitt Termografi kamera, og vibratiónsmálið útgerð, ið ger felagið ført fyri at siga í hvørjum standi eitt El-kervi ella ein maskina er í. Eisini eru nógvir aðrir møguleikar við hesi útgerð, so sum at man kann finna feilir við isolatión (bjálving), fukt- inntreingjan og mangt ann- að. So kann ein spyrja, hvussu man kann spara pengar økja um trygdina við tí? Jú, við hesi útgerð kann man finna feilir áðr- enn ein maskina ella eitt El- kervi „brýtur saman“! Og so kanst tú fáa hetta umvælt áðrenn skaði stendst av tí, bæði á útgerðina og møgu- liga á fólk sum arbeiða við hesi útgerð! Eisini er nógvur peningur at spara við at kunna plan- leggja nær man umvælir sína útgerð! Um ein mask- ina í einari framleiðleiðslu steðgar, so steðgar oftast øll framleiðslan. Og hetta kann gerast sera kostnaðarmikið. Fyri tað fyrsta skal útgerðin umvælast her og nú, og tað merkir ofta: - Arbeiði um kvøldarnar og næturnar. - Eykalutir skullu fást til vega, og ofta skullu teir koma ekspress úr út- landinum. - Leveringstíðin av fram- leiðsluni kann ikki hald- ast. - Tað sum skuldi framleið- ast spillist møguliga. (Fiskur o.a.) - Tímalønt arbeiðsmegi stendur og bíðar eftir um- vælingini. - Arbeiðsfólk kunnu koma til skaða - Skaði kann standast á bygning, skip ella aðra útgerð. Men um virkið/skipi visti av feilinum, hvussu umfat- andi hann var, og á leið hvussu lang livitíð var eftir, so høvdu tey møguleikan at planleggja eina umvæling. Og so høvdu tey havt bestilt eykalutir á vanligan hátt, og umvælingin kundi farið fram, meðan framleiðslan lá still avlíkaval. Og um tal- an var um eina stóra um- væling, so kundi virkið/- skipi heinta tilboð uppá arbeiði. Og kanska mest umráð- andi, so vildi eingin skaði staðist av hesum. Tá talan er um bjálving, er tað ikki ein feilur ið knappliga ger seg galdandi. Tá er tað meiri tann fram- haldandi missurin av orku, ið kostar pening. Tað kann verða upphiting av húsum og virkum, har nógvur hiti ferð til spillis, av tí at bjálv- ing manglar, er vorin vát, er dottin niður, ella kanska bara ikki er sett rætt upp. Tað sama ger seg galdandi við fyrsti- og køligoymsl- um, har hitin bert ferðast hinvegin. At broyta temperaturin í einum rúmi, tað verði seg at hita ella køla tað, er sera orkukrevjandi, og harvið eisini kostnaðarmikið, og tí er bjálvingin av stórum týdningi. Alt hetta ger seg sjálvandi eisini galdandi í vanligum sethúsum. Hvussu virkar útgerðin? Í stuttum kann sigast, at eitt thermografi kamera, er eitt tól ið kann konvertera infrareyðar strálir, til visu- elt ljós! Infrareyð stráling: Alt materiali, tað verði seg fast, flótandi ella gas, hevur eina termiska orku í sær. Henda termiska orka vil al- tíð flyta seg frá heitum til kalt. Og á yvirflatuni á hes- um materialum, vil ein stráling av temperaturi fara fram. Hendan strálingin vil eisini altíð verða í tí infra- reyða umráðnum á elektro- magnetiska skalanum, tað merkir at vit kunnu ikki síggja hana við eygum okk- ara. Til dømi, kann nevnast eitt drívhús. Sólarljós, sum vit síggja, kemur inn ígjøgnum glasið, ið dekkar drívhúsið, og rakar ymisk objekt og plantur inni í húsinum. Hesi objekt gjer- ast heit av ljósinum, og senda infrareyðar strálir, sum vit ikki síggja, frá sær. Men infrareyðar strálur kunnu ikki ferðast ígjøgn- um glas eins og ljós, og verður tískil speglað inn aftur í rúmið, sum harvið gerst heitari og heitari. Og sostat hevur man drívhús- effektina. Hvar kann hetta nýtast! Allastaðir har vit yvirføra orku, vil ein partur av ork- uni ”blíva vekk”. Hetta skal tó skiljast soleiðis, at orka kann sjálvandi ikki blíva vekk, tí orka kann hvørki skapast ella oyðileggjast! Hetta viðførir so, at tann orkan ið vit yvirføra og ikki kemur fram, verður sostatt til aðra orku! Og innanfyri maskin og El, verður henda orka til hita, ella thermiska orku. Og við at hyggja at hvar hendan termiska orka kem- ur fram, kann man avgerða um tað er ein byrjandi feil- ur ella ikki. Tað krevst at tú veit hvat tað er tú hyggur at, altso at tú skilir funktiónina á tí, sum verður kannað. Tí øll mekanisk og elektrisk útgerð hava eina ”virkn- ingsgrad”. Tað er, at ein partur av orkuni, ið verður nýtt, ferð til spillis, og kem- ur fram sum termisk orka. Viberatiónsanalysa Hetta verður nðtt til mask- inarí, har vit hava roterandi rørslu. Við at málað vibera- tiónirnar á einari maskinu ella motori, og síðani hyggja at frekvensunum á vibratiónunum kann av- gerðast hvar hesar vibera- tiónir stava frá. Á sama hátt sum við termografi, ræður tað um at skilja hvat tað er man hygg- ur at, tí alt maskinarí gevur vibratiónir frá sær. Men við at hyggja at á hvørjum fre- kvensi hesar vibratiónir lyggja, kann man avgerða hvar tær stava frá. Tað kann til dømis verða: - Defekt leje - Skeiv upprætting - Feilur í kobling - Ov stórt trðst á reimum - Manglandi smyrjing - Ov nógv smyrjing P/F ES Ídnaðartøkni P/F ES Ídnadartøkni hevur lagt seg eftir at kunnu bjóða eina heildarloysn innan fyribyrgjandi viðlíkahald, við at bjóða termografi, vibratiónsanalysu og Lin- coln-smyrjiskipanir til virk- ir, skip og stovnar. Um- framt hetta hevur ES Ídnað- artøkni umboði uppá SKF í Føroyum. Málið hjá felagnum er at tryggja kundum sínum eina tryggari, effektivari og bíl- igari framleiðslu, til gagn fyri øll. Slóðbrótandi virki sett á stovn Føroyingar við til at loysa basaltgátu UNDIRGRUND OG GRANSKING Jan Muller Herfyri stovnaðu oljufeløg- ini, sum eru virkin á land- grunninum, felagið Sindri, sum skal vera við til at loysa ymsar vísindaligar uppgávur í sambandi við leiting á landgrunninum. Sett er út í kortið ein rætti- liga einastandandi verkætl- an, sum hevur til endamál at loysa tann nógv umrødda basaltknútin. Stórur partur av føroyska landgrunninum er fjaldur av tjúkkum basaltfláum. Vanliga verður seismikkur brúktur til at “síggja”, hvar í undirgrund- ini olja kann goyma seg. Men basaltið forðar seim- isku bylgjunum at síggja niður undir basaltið. Nú eru so settar 10 mill. kr. av komandi trý árini at kanna basaltið sjálvt og fyri at finna út av, hvussu bylgjur- nar hátta sær í hesum harða grótslagnum. Í fyrstu atløgu verða data savnað. Kanningarnar byrj- aðu á Glyvursnesi fyri stuttum, har tað var borað 700 metrar niður gjøgnum basalt. Kjarnurnar verða síðani kannaðar á Jarð- frøðissavninum og hjá GEUS í Danmark. Tá bor- ingin varð liðug var farið at gera fysiskar mátingar í boriholinum á Glyvursnesi og einum gomlu boriholi í Vestmanna. Borifólkini komu úr Finlandi. Fólkini, sum hava staðið fyri mát- ingunum í holunum, koma úr Wales. Aftrat hesum fólkum eru so bæði fólk frá Jarðfrøðissavni og GEUS við. Haraftrat hevur Fróð- skaparsetrið fingið ein týð- andi leiklut í tulkingini av tilfarinum. Fleiri av kjarnu- prøvunum verða eisini sendir av landinum til framkomnar rannsóknar- stovur. Komandi vár verða síð- ani gjørdar seismiskar kanningar, sum hava til endamál at vita, hvussu ljóðbylgjurnar bera seg at í basaltinum. Tað er greitt, at hægri føroyskir granskingar- stovnar hava ein týðandi leiklut í hesi granskingini. Ein kann siga, at henda stóra verkætlan gevur ung- um føroyskum granskarum møguleika at royna seg á einum nýggjum øki, hvørs rávøra er føroyska undir- grundin, føroyskt basalt. Claus Andersen, deildar- leiðari á Jarðfrøðissavni- num og ein av oddamonn- unum aftanfyri verkætlan- ina heldur tað vera sera gott, at føroyingar eru knýttir at hesi ætlan, og at tað hevur eydnast at fáa øll oljufeløgini at arbeiða sam- an. Tað er í teirra alra áhuga, at gátan við basalti- num verður loyst. Ein kann eisini siga, at nettupp henda gransking er avgerandi fyri, um oljufel- øgini í framtíðini fara at váða nógvan pening við at bora gjøgnum basaltið og harvið avdúka, hvat liggur undir tí - møgulig risastór olju og gassfelt. Hetta er í tráð við føroyska oljupoli- tikkin: at leitingin skal koma inn á grynri vatn heldur enn at vera úti í stóru dýpunum, har kostn- aður og arbeiðsumstøður eru nógv øðrvísi. Frá boriholinum í Vestmanna, har serfrøðingar úr Wales gjørdu mátingar herfyri Sindrimanningin, tá hon varð savnað í Havn herfyri. Myndir Jens K Vang Claus Andersen., deildarleið- ari á Jarðfrøðissavninum stendur fyri spennandi kann- ingunum á Glyvursnesi og í Vestmanna. Hann letur væl at. Myndir Jens K Vang