týsdagur 13. oktober 1987síða 8

Søga og búskapur Joan Pauli Joensen, dr. phil, saunsvorður á Føroya Fornminnissavni, hevur hesa grein í blaðnum hjá Fiskasøluni, »Okkara millum« Fyri 100-150 árum síðani hevði samfelag okkara nógv meira felags við mið- aldarsamfelagið enn við tað samfelag, vit hava í dag. Gamla feroyska bóndasamfelagið, við sin- um vinnugrundarlagi, bar ikki sterri skipan enn tey 4-5.000 fólkini, sum livu um 1800. Hetta vistu fólk og ansaðu tí væl eftir ikki at fáa ov nógv bern. Tey vistu av royndum at ikki bar til at yvirskipa ein haga. Kunnleika til handil og pening høvdu føroyingar litlan og ongan, og ein før- oyskur handilskunnleiki er ikki rættilkiga komin fyrr enn eftir fríhandilin. Broytingin frá tí gamla samfelagnum til tað nýggja samfelagið, hava fólk ofta hoyrt um. Somu- leiðis søguna um Pløyen amtmann, Hetlands- ferðina, Trappubreðurnar og sluppina Fox. Tað er tí ikki neyðugt at troytta lesaran við hesum. Heidur vil eg filosofera yvir aðrar meira grundsettar broyt- ingar í mannahugsanini og teimum strukturum, sum stýrdu samfelagnum. Ídnaðar- kollveltingin Sjålvt um klippfiskafram- leiðsla næstan er ein mid- aldarlig framleiðsla, so kom hon í Feroyum at svara til idnadarkollvelt- ingina adrastadni. Klipp- fiskur var ein standardi- vøra, sum kundi heimsmarknad- inum. Tå føroyingar komu upp i leikin, var markn- adurin fyrst og fremst Spania og onnur lond i Midalhavinum. Umstødurnar i tidini, avgerðir hjá einstakling- um og serligur tervur í tí foroyska samfelagnum var orsøk til broyting- arnar. Fólkatalið var farið at vaksa, og onkrum skuldi fólk liva av. Útróð- urin við árabáti, sum vaks munandi eftir avtekuna av einahandlinum, lív- bjargaði saman við trað- unum tí vaksandi fólka- talinum fram til aldar- skiftið. Hetta var kortini ikki nóg mikið. Bretska ovfiskingin av føroysku grunnunum var um at for- koma útróðrinum. Okkurt mátti gerast. Havnarmenn tóku seg sum teir fyrstu saman og keyptu skip. Skjótt gjørdu teir tað sama aðra- staðni, men seint gekk. Peningur var lítil og skip- ini dýr. Peningastovnar vóru ikki aðrir í landinum enn sparikassin, og hann lænti ikki til skipakeyp. serað seljast á Keypmenninir, tann nýggi stætturin Keypmenninir, sum síðani avtekuna av einahandlin- um høvdu keypt feskan fisk og virkad hann til klippfisk, fingu eisini å- huga fyri skipakeypi. Frå 1890-unum fåa keypmenn- inir, nyggi stætturin i Før- oyum, hevdið fyri seg av álvara. Teir fóru at geva rentu, um fiskimenn og onnur lótu lenina verða verðandi í handlinum. Skuldi okkurt keypast, so varð tað skrivað. Hetta gekk eina tíð. At enda kom tað at verða tað van- liga, at lenin ikki varð goldin út, men varð stand- andi, um ikki serligar um- stødur gjørdu seg gald- andi. Avbygdafólk fingu vanliga avrokningina heim við, men hon fór van- liga fyri skuld hjá keyp- manninum í heimbygdini. Renta var heldur ikki latin fyri tað, sum stóð á kontrabókini. Tað, sum hendi, var, at keypmenninir beinleiðis ella óbeinleiðis fingu lán frá fiskimonnunum og ar- beiðsfólki sínum. Aftur- fyri sluppu tey sjálvandi at skriva tað, tey keyptu. Verkafólk og arbeiðsgev- arar góvu hverjum ødrum kreditt. Á henda hátt út- vegaðu keypmenninir sær økt gjaldføri, sum teirm.a. kundu nyta til at keypa skip fyri. Tad er ein av orsøkunum til skipa- veksturin eftir 1900. Bankin heldur illa umtóktur Hendan skipan virkaði, og einki er at ivast í, at hon var ein av orsekunum til, at rættiligt bankavirk- semi kom seint fyri seg i - - tiÅir ah Feroyum. Feroya Banki varð stovnaður í 1906. Ætlanin var sjálvandi, at hann skuldi hjálpa vinnu- lívinum. Men tað vóru ikki ell, sum hildu tað. Tað vóru fólk, sum bein- leiðis hildu, at bankin gjørdi alt tvørligari. Richard Thomsen, ið sjálvur var av handilsætt á Tveroyri, sigur, at fólk komu »og forlangte deres penge for at sætte dem ind í banken. Disse ud- betalinger forefaldt ofte paa det mest ugunstige tidspunkt, hvor handlerne, sæsonmæss- igt, var haard spændt for. Likviditeten kunne være paa bristepunktet. Og der- for måtte købmanden selv gaa til banken for at laane de samme penge tilbage igen, men paa andre vil- kaar og med prioriteterne hængende over hovedet«. Ivasamt er kortini, hvussu nógv tey vóru, sum fóru í bankan við pen- inginum. Tað mundi vera so nógv annað at nýta av- rokningina til. Sjálvdráttur Eitt sermerkt fyribrigdi hesa tíðina var lenarlagið umborð á sluppunum. Sjálvdrátturin gjerdi, at sera stórur munur var á avrokningini hjá hverjum einstøkum umborð. Ein kundi fáa dupult so nógv sum ein annar, hóast teir gjørdu sama arbeiði, gingu somu vaktir og stóðu saman við snerið. At teir, sum hevdu fiski- eydnuna, komu at verða ágrýtnari enn teir, sum ikki hevdu eydnuna við sær, er ikki so legið. Henda skipanin var so av- gjert ikki fremjandi fyri solidaritetskensluna hjá fólki, og hóast eg ikki eri sálarfreðingur, so meti eg kortini, at hesi viðurskifti mugu hava havt sína sálarligu ávirkan á fiski- menn okkara. Býtti mann- ingina upp í vinnarar og taparar í einum parti av arbeiðinum umborð, fiski- skapinum, samstundis sum samstarv og solidari- tetur kravdist í sambandi við, at skipið skuldi siglast og vaktirnar gang- ast. Tá var ikki gjerdur munur á fiskiklóm og vav- skítum. Hóast reiðararnir | og fiskimenn rættiliga tíðliga høvdu skipað seg í felag, soleiðis at samráð- ast kundi um, hvussu stóran part av veiðuni manningin átti, so loysti hetta ikki ójavnan millum fiskimenninar sínámillum. Utlendskir fiskakeyparar Heldur ikki seluliðii VIO SK SKI} í K D | il útle ÍSt i St € ð K VD! 1n } i Í f ii y 1 { I teimum stak vár gu triatiårunum, tå alt mundi farið av knóranum, tóku teir seg saman í Fær- øernes Fiskeeksport, ið var stovnad i 1936, sum skjótt datt niðurfyri, men seinni varð endurnýggjað sum Feroya Fiskasela. Hóast fólk kendu retur sínar og ætt sína, so vóru tey mest upptikin av yrkadegnum og ikki av meira grundleggjandi samfelagsspurningum. Men saman við vinnuligu menningini vaks eisini samfelagsliga medvit fólksins. Verkafólkafelog vórðu stovnað, og verka- fólk fingu eisini sína hug- myndafrødi — sína ideo- logi í javnaðarrersluni, hó- ast foroyska bygda- samfelagið ikki rættilig var jerðildi fyri einum klassamedviti. Krøvini hjá verkafólkunum vóru ikki stór í fyrstani, ynsktu at fáa lenina í hondina og sleppa frá kontrabókini, , ti bú vánaligur, hetta var ikki lætt H KOI per 1 ( ir í ningi. Tá gdi fólki tann gaml: hatlin av sæ sum tú iftir stuku«, sum Hedin Bygdar- samfelagið 8 nvørvur i 1 ieimsbardagi rovtti 1 unarháttir fólki I yikl rt ðr P ) nt n pening < MA + . f . le Krigglð for aftur um bak Ein rugva av trolarum