hósdagur 25. februar 1988síða 4

Síða 4 titt tat? * Hon er ein lívshóttan móti føroyska sam- felagnum eins og ímóti hinum oyggjasam- felogunum í Norduratlantshavi og móti vesturstrond Noregs, sigur logtingsins um- hvørvisnevnd, sum nú hevur gjørt álit í Dounreay-málinum. Føroyingar allir standa ivaleyst saman i stríðnum móti nevndu ætlan og vegna stóra áhugan manna millum fyri málinum fara vit í blødunum framyvir at prenta álitið frá um- hvørvisnevnd løgtingsins Málið var upprunaliga lagt fram av Sambands- flokkinum 3. mars 1987 og eftir 1. viðgerð 13. í s.m. beint í umhvervis- nevndina. Í hesum tingmáli, ið snýr seg um mótmæli móti bygging av kjarn- orkuverki í Dounreay var legtingsins = umhvervis- nevnd sambært samtykt tann 9. apríl 1987 gjerd til millumtinganevnd. Í samband við at nevndin varð gjørd til millumtinganevnd vóru fylgjandi uppskot til sam- tyktar gjerd á Feroya Legtingi tann 9. apríl 1987: i. Legtingið áleggur landsstýrinum at fylgja gjella við gongdini við- víkjandi ætlanunum um at byggja kjarnorkuverk til endurvinnan av kjarn- orkubrennievni í Doun- reay, og steðugt at boða avvarðandi donskum og bretskum myndugleikum frá stødu Føroya til nevndu ætlan. 2. Legtingið samtykkir, at umhvørvisnevndin sum millumtinganevnd saman við landsstýrinum arbeið- ir víðari í Dounreaymåli- num við tí fyri eyga at leggja álit fyri legtingið við frágreiðing um Doun- reay-ætlanina í ólavseku- tingsetuni. Løgtingsins umhvørvis- nevnd hevur viðgjert mål- ið og hevur í hesum sam- bandi saman við lands- stýriskvinnuni í umhverv- ismálum verið á kanning- arferð í Skotlandi, hitt umboð fyri bretskar kjarnorkumyndugleikar, og vitjað á verandi kjarn- orkuverkinum í Doun- reay. Nevndin hevur lut- tikið á ráðstevnu í Ler- wick, ið snúði seg um ætlaninar um endurvinn- ingarverk í Dounreay. Á Dounreavvirkið hevuðssteðin fyri kanning yg gransking av snarreak- torum í stersta einstaka verk av hesum slagi innanfyri bretska granskingarvirk- semið. Verkið rekur sum nevnt ein sokallaðan »Prototype-Fastreactor«, og í samband við hann verður so endurvinningar- Bretlandi og er Nr. 23 — 25. februar 1988 rða nvtt í 21 rFenni€evi einum wnort eaktor! eru lla pluton- landing a áðun €aktorinum erða På r atomini klovvd«. Hetta verður kallað fyri kjarnufissión, g tá ið hetta hendir, so gevur hetta nógvan hita, sum verður brúktur til at framleiða damp, og hesin dampur rekur so vanligar dampturbinur. Kjarnorkufissiónin >fram- leiðir“ eisini gammageisl- ing og >skjótar< neutron- m.a ir. Sum nevnt eru í hevuðs- heitinum tvey sleg av Partur av Dounreay-byggingini men hesin seyðurin á biti verður skjótt soga um málið ikki verður steðgað ikki at tala um okkara lívsgrundarlag, fiskastovnarnar hesi ráðstevnuni luttóku eisini legmaður og lands- stýriskvinnan í umhverv- ismálum sum observater- ar. Nevndin skal loyva sær fyrst at greiða frá verandi verkinum og síðani at greiða frá teimum kom- andi ætlanunum, og í triðja lagi at gera síni til- mæli í hesum sambandi til Feroya Legting. I. Verandi kjarn- orkuverk í Dounreay Kjarnorka verður nýtt til friðarlig og vinnulig enda- mál víða hvar í dag. og 385 kjarnorkuverk eru í rakstri runt allan heimin. Hildið verður, at tey næstu 4 árini verða 115 nýggir kjarnorkureaktor- ar tiknir í nýtslu, soleiðis at í 1990 verða umleið 500 reaktorar í virksemi um allan heimin. 26 lond víða um heimin seta sítt álit á kjarnorku. Tað land, sum mest hevur gjert burturúr, er Frak- land, sum idag fær 70% av orku síni frá kjarnorku- verkum. Tað er alment semja um, at USA, Sovjetsamveldið, Frak- land og Stóra Bretland liggja | teknifreðiliga frammanfyri hini kjarn- orkulondini. Hetta merkir so aftur, at onnur kjarn- orkulond meir ella minni eru heft teknifreðiliga at frammanfyri nevndum stórveldum. I hevuðsheitinum verða kjarnorkuverk, ið fram- leiða orku til friðarlig endamál, býtt upp í tvey sleg. ið eru eyðkend av tveimum sløgum av reak- steðin rikin. Virkið hevur verið rikið síðani 1955. Í Deunreay eru brennievnisringrásir tvær ein í einum royndarreak- tori fyri ymisk radioaktiv evni, og ein í snarreaktori- num. Hesin reaktorur, sum varð bygdur í 1962, var tann fyrsti snarreak- torurin, sum framleiddi ravmagn til landsrav- magnsnetið í Skotlandi. Snarreaktorar hava ver- ið kendir í meira enn 40 ár. Í hesum tíðarskeiðinum hevur Dounreayverkið gingið á odda í menning av tekni og nýtslu av brennievni, endurvinning og burturbeining av geislavirknum burtur- kasti. Teir, sum standa á odda fyri Dounreayverki- num, meta teirra skipan vera ta kjarnorkuskipan, fyri reaktorum, termiskir reaktorar og snarreaktor- ar. Flestu reaktorar í heiminum eru termiskir reaktorar, og teir nýta uran 235 sum brennievni. Hesir termisku reaktorar innihalda evni. ið tálma teimum »skjotu« neutronunum, og kallast hesi evni moderatorar. Hesir reaktorar »brenna« bert 2% av uraninum og lata eftir sge nógv há- geislavirkið burturkast. Í snarreaktorum verður plutonium brúkt til brennievni, og plutonium nýtir ótálmaðar »skjotar« neutronir til tess at stuðla undir fissiónsprosessina. Reaktorurin í Dounreay nýtir blandað pluton- ium/uranium 238 brenni- evni í kjarnu síni. Kjarnan er umgyrd av meira uran 238. Hetta uran upptekur Dounray-ætlanin má steðgast nakað av teimum neutror unum, sum leypa av við fissiónini og fleir neutronir verða skaptar enn neyðugt er til tess ketureaktiónin halda fram. Hetta merkir at uran 238 verður gjert Kan! um til plutonium Nakað av hesum nýggji plutoniumi verður fission erað í reaktorinum, har tað verður gjørt, men nak- að verður eftir í tí brúkta brennievninum, tá ið hetta sum burturkast verður tikið út úr reaktori- num. Tað er hetta burtur- kastið, sum verður endur- vunnið og verður gjert um aftur til nýtt brennievni. Hetta er orsekin til, at snarreaktorar verða kall- aðir »Breeder Reactors«, og hetta merkir, at pluton- ium so at siga verður nørt ella alt burtur úr uran 238, eitt evni, sum annars verður mett sum torfert at fissionera og tí er ónýti- ligt í termiskum reaktor- um. Snarreaktorar sigast fáa 60 ferðir so nógva orku burtur úr uran enn termiskir reaktorar. Ser- frødingar, sum arbeiða við snarreaktorum vilja vera við, at ein snarreaktorur tey tríati árini, hann van liga heldur, framleiðir plutonium brennievni til tann næsta reaktorin til tey næstu 30 árini, hann verður mettur at halda Hetta er orsekin til, at nógvir serfreðingar meta snarreaktorin sum fram- tíðarloysnina upp á trupulleikarnar innan kjarnorkuframleiðslu til friðarlig endamál. Ein onnur orsek er hon, at snarreaktorurin ikki sum tann termiski virkar við trýsti, og hetta sigst í sjálvum sær at gera hann til eitt tryggari tól enn tann termiski reaktorurin. Sostatt er endurvinn- ingin ella tað, sum á bretskum eitur »repro- cessing« ein týðandi tått- ur í allari skipanini við snarreaktorum. Við endurvinningini = verður uran og plutonium skild frá teimum sokallaðu »fissionsproduktunum«, og verða tey endurvunnu evnini uran og plutonium so brúkt aftur i snarreak- torunum. Talan er altso um eina ringrás ella um at miðað verður ímóti einari ringrás, sum í síðsta enda skal hvíla í sær sjálvari. Hevuðsdenturin við øll- um virkseminum á Doun- reay er, eftir hvat ið leidsl- an har hevur upplýst, Framhald á síðu 14