hósdagur 26. mai 1988síða 18

Síða 18 tíðindablaðið Ol] kunnu gera sítt Eitt dygt arbeiði verður gjort fyri at fremja mannarætt- 7 indi, men enn er langt á mál, áðrenn kvinnur, menn og kan 3 ea nek ðe á sy naræt Sí i m aki Er tad bert ein vøkur hugmvnd Á oe evni av 40 arunum fyri eimsyvirlýsingina, verð nesin spurningur svar aður soleiðis: Mannaræt- tindi kunnu í stuttum verða lýst sum tey rætt- indi, i eru ein ómissandi partur av okkara náttúru, skulu vit vera fer fyri at liva eitt mannsemandi lív Mannarættindi og grundleggjandi frælsi ger tað meguligt hjá okkum at menna okkara mennis- kjansligu dygðir, okkara vit, okkara evni og sam- vitsku. Hesi rættindi byg- gja á mannaættirnar veksandi krøv um livsum- steður, ið veita virðing og verju fyri hvert einstakt menniskja. Verða manna- rættindi og grundleggjan- di frælsisrættindi traðkað r tað ikki ein- ans ein sorgarleikur fyri einstaklingin, id verður fyri kúgan, men hetta før- ir eisini sosiala og politis- ka Otrygd við sær og verð- ir eitt sáð til harðskap og stríð í samfelagnum og tjóðanna millum. ST. sig- ir eisini í innganginum til síðan seinna heimsbardaga hevur staðið sum evsti verji av mannarættindum um all- 7 2 heim kunnu liva trygt og uttan ótta, segði her Poulsen í roðu síni. sum hann helt í Norður- verna Amnestv International ir 1 tir I it t i P irriit Skilja vit grundleggj andi tervin á mannarætt á hendan hátt. er tað eyðsæð, at tør indareglum #51 oa I co vurin hevur verið ei menniskiu hava li Lita vit at segugongd- ini, er hon í stuttum hend- an: Í gamla Grikkalandi var tað Platon, ið skapti hug- myndina um menniskjað sum ein persón, id var nakað annað og meira enn ein tilvildarligur lim- ur i einum tilvildarligum samfelagi. Virdi menn- iskjans rakk longur enn tess livførdiligu og sosi alu eginleikar. Rómverska heimsríkið bygdi á tríggjar ymiskar rættarskipanir, ein fyri borgarar í sjálvum Rom, ein fyri bæði Italia og her- settu londini, meðan tann triðja, jus naturale, var galdandi fyri øll, sama um tey hoyrdu til róm- verska ríkið ella ikki Rómararættur kom at t rén kid var ri erunda gr ser ing fyri framvøksturin av mannarættindarreglum Nyggir tankar spretta an ka Í 1 kiri inir øldi 34 ; Í síga he vi ræðið á bæði likami og sål feddust tankar ii 16. og eld. ið komu at hava alstóran týdning fyri eft irtíðina. Eftir at kirkjan ikki longur var einaveldig, var neyðugt at skapa nýggjar reglur fyri viðurskiftunum manna millum og millum furstan og borgararnar Vit Kt ikki røda um alla eir menn ið viðgjerdu hesi evni, og allar teir tankar, ið settir vórðu fram. Tað hevði verið nógmikið til fleiri kveld. Vit gera heldur eitt langt lop fram móti endanum á 18.eld, tá tvey týdningarmikil skjøl verða til. Eg hugsi her um amerikonsku frælsisyvirlysingina frå 1776 og fronsku yvirlys- ingina um mannarættindi frå 1789. Bådar byggja tær á náttúrurættarliga hugsjónir, og báðar røda tær um menniskjans ómissandi rætt til »liv, frælsi og stremban eftir eydnu< (tann amerikan- ska) og »frælsi, ognar- rætt, trygd og rætt at standa ímóti kúginge< ítann franska) Tveir menn noyðast vit at nevna í hesum sam bandi 1776, sama árið sum amerikanska fræls- isyvirlýsingin sá dagsins ljós, kom bókin The Wea- Ith of Nations hjá Adam Smith, sum so at siga ean-Jaques Rosseau gi ið út bókina Contrat Soci al. id fekk stóran tydning fyri fronsku kollvelting ina Vit hóma í sjálvum heitinum á hesum báðum bókunum tey á mangan hátt mótstríðandi grund sjónarmið, id eru týðandi partar av teimum for trevtum ið okkara tid byggir á. Eisini tá tað snyr seg um mannarætt indi, kemur hetta tvíbýtið til sjåndar: Ødrumegin tey borgarligu og politis- ku rættindi og hinumegin figgjarlig, sosial og ment- unarlig rættindi. Ella ødr- umegin einstaklingarætt- indi og hinumegin koll- ektiv rættindi Hetta tvíbýtið speglast eisini í teimum mannarættinda- yvirlýsingum og seming- um, ið eru ein partur av S.T. reglunum um manna- rættindi. Men tíðin fyri fyrra heimsbardaga eftir hvat skilst var ein friðalig og vónrík tíð — id hvussu er í Europa, gjerdust tría- tiårini á mangan hátt ein fyriboðan fyri vanlukku- ni. Longu i 1941, t.v.s. med- an 2. heimsbardagi leik- aði sum harðast lýstu teir sameindu endamálið við strínum í Atlantsyvirlýs- ingini frá august 1941 so leiðis: At tryggja 4 grund- leggjandi rættindi, nevni- liga tanka- og talifrælsi, trúarfrælsi, frælsi frá neyð og frælsi frá otta. (neyðugt er her at minna í feir ræðuleikar. ið vórðu framdir undir heims bardaga, og sum traðk aðu ell rættindi undir fót sjálvt tey mest grundleg gjandi rættindi ST. varð sett á stovn tann 26. juni 1945. I for mælinum til ST. stovn ingarsáttmálar erður m A Vit, fólkini í sameindu tjóðunum. sum eru samd ir at bjarga komandi ettarliðnum undan krigs kovrii. 10! pr erðir k ra ið y ift i tt eggjandi mannarættindi á tign og virði hjá hverj um einstøkum mennisk ja, å javnrætt fyri menn og kvinnur og fyri småar og stórar tjóðir...c Ein av hevuðsuppgáv- unum hjá S.T. gjørdist at skapa eitt nytt grundar- lag undir fólkarættinum, og kjarnin í hesum var at laða nýggjar verjugarðar um mannarættindi. Hóast kalda kríggið, id alt ov skjótt tók seg upp millum eystur og vestur, tarnaði hesum arbeiðinum, eydn- aðist kortini at semjast um eitt nýskaparnarverk av ómetaliga stórum týd- ningi Tað var mannarættind- anevndin hjá S.T., ið varð skipað í februar 1946, sum stóð fyri hesum arbeiði, og tann 10. desember 1948 kundi aðalfundur ST., sum tá helt fundirnar í Paris, samtykkja Heims- yvirlýsingina um manna- rættindi, hvers 40 ára fødingardag« vit halda í ár. Tað eydnaðist í heims- yvirlýsingini at sameina tey bæði grundsjónarmið- ini, sum nevnd vóru í áðni, og yvirlýsingin fat- ar bæði um borgarlig og politisk rættindi og fíggj- arlig, sosial og mentunar lig rættindi. Hinvegin er yvirlýsingin ikki rættar- liga bindandi Kortini hevur hon havt ometaliga stóran týdning, bæði sum staðfestir av altjóða við- urkendum grundvallar- rættindum og sum stavn- ildand ir hald í frar inum hjá T at skipa og samtykkja bindandi sátt mála um mannarættindi Lat okkum nevna nakr ar av greinunum í heima yvirlýsingini 1. grein (11 Y rr r A fræls og jø rð r innaræt hava skil: P h é a ir ør 1Á róðura 2. grein 3 } r i g fræi Nesi VVIriy ng ittar mum til ættarslag (rasu húðalit, kyn, mál, átrun að, politiska ella aðra sannfering, tjóðskapar ligan ella samfelagsligan uppruna, ognarviður skifti, fæðing ella aðra steðu 3. grein: Ein og hver hevur rætt til lív, frælsi og persónliga trygd 5. grein: Eingin skal verða píndur ella harðliga, ómennisk- jansliga ella vanæruliga viðfarin ella revsaður. 18. grein: Øll hava rætt til hugsan- ar-, samvitsku- og trúar frælsi 23. grein: Øll hava rætt til arbeiði til frítt at velja starv, til rættvís og hóskandi arb- eiðslíkindi ogtil vernd fyri arbeiðsloysi. Øll hava uttan mismun rætt til somu len fyri sama arb eiði. 25. grein: Ein og hver hevur rætt til livsumstødur, ið tryggja honum og hansara heilsu og vælveru, har uppi í mat, klæði, bústað og heilsurekt og almennar tænastur og rætt til trygd við meguligum arbeiðs loysi, sjúku, óarbeiðsferi Framhald á síðu 21 ? 3