leygardagur 22. oktober 1988síða 21

Nr 121 -- 22. oktober 1988 Christian Matras var mål- og bókment a- granskari. Í sínum virki sum vísindamaður hevði hann ta hugsan, at met- ingar og niðursteður eiga at byggja á hald- gott steði, á skjal og prógv. Henda vísinda- liga stevna tykist at vera komin til hansara rættiliga tíðliga, næstan sum ein hugbirting, og í einum brævi til vinmann sin, Janus Djurhuus rópar hann hana skjala sóttina. Ein åvøkstur av hesl stevnu r ann drúgvi inn ri | væðasavnið »vaho > iDK - in er kiøil remst brøv frå Svabo lanska tentukamarið rr Hann kann ti tykjast heldur turrisligur. Og kortini, tå ið avtornar gevur tetta nakna skjalatilfarið eina mynd av lívinum hjá hesum einsliga slóðara, eina mynd, ið er klár og minnilig — og so sár, at hon tekur um hjartað. Christian Matras var eisini skald. Vanliga verður hildið, at ein mót- segn er millum skil og andkomu, millum skjal- bundna rannsókn og floygdan innblástur. Í summum ferum er hetta ivaleyst rætt. Men hjá Christiani fanst henda mótsegn ikki. Ikki bara sótu vísindamaðurin og yrkjarin — hjá honum — væl um sátt undir somu lon. Meira enn tað, teir sýntust at stimbra og ríka hvenn annan. Rann- sóknirnar vóru við til at kveikja yrkingarhug- skot — og góvu teimum lidnu yrkingunum fast- leika og neyvleika. Hin- vegin man skaldið hava eggjað visindamanni- num at gingið leiðir, har fáur fyrr hevði verið. Demi um hetta eru tær framvegis stak forvitnis- ligu greinirnar, har Christian greiðir frá at- lantssiðum og atlants- orðum. Kjalllámur, blak, slavak og mirkjalli. Greinirnar um hesi orð eru lærdar og vísindalig- ar. Men munnu ikki orð- ini sjálv — við teirra fremmanda galdradámi — hava bergtikið yrkjar- an og elvt honum til hes- ar rannsóknir? Í skaldskapinum hjá Christiani finna vit tvey hevuðseyðkenni. Annað er ein djúp alheims- kensla, sum rinur við all- ar yrkingar hansara at kalla. Henda kensla ger, at yrkingarnar verða Til minnis um Christ 0 > hugvíðkandi, fáa tey, ið lesa tær, at gloyma agg, smásinni og kradd og kenna seg sum »alheims- bern, ið vakna í ríkum roða<. Hitt er ein ektað- ur og inniligur kærleiki til tað feroyska málið. Hesin kærleiki man hava elvt Christiani til at skapa sínar meistar- ligu sang- og sálmatýð- ingar, summar veldugar, aðrar inniligar, allar merkiliga rúmligar og flevandi. Christian Matras hev- ur — tað eg veit — ikki latið nakran skaldskap úr hondum í óbundnum stíli. Harafturímóti týddi hann ein hóp av skaldsegum til førovskt — år donskum, enskum og fronskum. Tann sein- asta av hesum týðing- um, sum kom á prent, var Steikarahúsið við Drotning Gásafót eftir Anatole France, eitt ódnartak í týðaravirki Christians. Tann týðing- in, sum hann sjálvur metti hægst, mundi vera Barba og Harra Pál, sum Christian umsetti eitt lukkuligt summar suðuri í Søltuvik. Hesar bekurnar, eftir William Heinesen, Swift, Camus og Voltaire, eru ikki bara týðingar í sjálvum sær, men eisini lærubekur í føroyskum, fyrimyndir hjá øllum, sum leggja í feroyskt, leikum sum lærdum. Eg fari her — sum demi um Christian- sa máloyra og orðasnild — at taka uppaftur eitt brot úr seguni Í Arkadiu ein seinnapart: »Fjålgliga kemur hes- in angin av tradarlandin- »kkum, løddur 1fturkenslu im imott ið søtari hesin smilurin av smæru sum 11 loftvorðnari mykju, henda fjálga ond- in av grasi ið fræar, hes- in kryddraði og loyndar- fulli roykurin av áar- mosa eins og luttur úr gomlum medisinkistum, álvailmurin frá broðber- um, hesin húðarkendi deymunn av mórumi í veitum, hesin ófrásigi- ligi roykdámurin av ein- semini og ellini á sólheit- um steinum, sum fær ein at fáa ferilin av tí fyrsta lívinum og av ungdóm- inum hjá jarðarknetti- num; og til endans henda nærstadda guvanin upp av hesi gangandi kúgu, hennara torvmoldar- løkka, sólbakaða skinni, og so mildi dámur av fjósi og krubbu og friði á jarða Christian legði ikki ella sjáldan — upp í tjak ið um dagsins spurning- ar. Ein kundi tí kanska hildið, at hann sat sum nennara burtur eðrum heimi. Tað var tverturímóti. Hann las bleðini og fylgdi væl við tí, sum fyrifórst. Fyrst og fremst hevði hann eyg- uni eftir tí, sum hendi í bókmentum og skald- skapi. Tað mundi neyv- an koma fagurbók- mentaligt verk út á fer- oyskum, sum hann ikki las. Kom hann, í blað- anna avsvidnu gadda- jarð, fram á okkurt feiti- lendi, har forkunnug orð ella nýggj tiltøk sluppu at reiðrast í leiftrandi trækrúnum, gleddist hann. Eg minnist, hvussu hann einaferð tók til eitt vælskrivað ummæli, sum Jéanes Nielsen hevði í Fríu Fer- oyum. At ein havnar- drongur sum Jóanes skuldi megna at lokka nýggjar tónar burtur úr feroyska málinum — tað undraði hann og fekk hann at ernast upp. Hóast hann var komin væl upp í árini, sýntist Christian ikki nívdur av aldri ella tyngdur av lívsroyndum. Nakar »knuggandi trælur« var hann ongantíð, tað er so langt burtur frá. Tverturímóti livdi barnasinnið í honum, liv- andi og ungt. Undran, forvitni, gleði uppi yvir lítlum og stórum, eini vakrari reglu, eini vakr- ari mynd, alt hetta eyð- kendi hann. Ofta verður — tá talan er um listarfólk tosað um tvílyndi, iva ella mis- treysti. Sum øll menn- iskju hevur Christian ivaleyst onkuntíð kent til slíkar kenslur. Men tær mundu vera ógvu- liga aftarlaga í huga hansara. Tað, sum eyð- stor Móðurmálið Síða 21 (Yrkingin vigd føroyskum studentum) Eg fann teg i kvæðum, sum fólksins varrar lyftu úr eld í eld, eg fann teg í søgum og sagnatali, har fólksins bregd vóru tøld, eg fann teg í mjúkum barnaljóði, sum sungið varð vetrarkveld. Eg fann teg í orðum, sum meður mæltu stákandi inni við eld, eg fann teg í teimum hyggjuráðum, í orðatek vóru telgd, eg fann teg í teimum føgru nøvnum á fjøllum, åum og deld. Eg fann teg hjá einsligum stórmennum, ið festu teg fyrst á blað, eg fann teg í tí væna ljóði, sum skaldið um oyggjarnar kvað — eg fann teg nú aftur, nú andi tín teg loysa úr fjøtrum bað. kendi hann a, lýsti av honum — var trúgv, gleði við at skapa, kæti og — em æviga ungur ástartokki: Renn blíð millum vallbakkar, kvøldvakra á, renn blíðan, ein song eg syngja tær má, mín Mary hon svevur við mutlandi streym, renn blíðan og brót ikki hennara dreym. Christian Matras vaks til mans tjúgu ár eftir at tjóðskaparrerslan = var vaknað. Tilkomin yrkti hann eina yrking, har hann læt Feroya mál taka lyfti av sær. >Ég fann teg nú aftur, nú andi tín teg loysa úr fjøtrum bad«. At hann helt hetta lyfti og fekk sitt dagsverk frå hond- ini, mundu øll åsanna, sum vóru stødd niðri i Vesturkirkjuni henda dagin hann fór til grav- ar. Sjálvur minnist eg meg ongantíð hava upp- livað eina so vakra og tignarliga letu, hverki uttan ella innan fyri kirkjugátt. Her leikti móðurmálsins andi, loystur úr øllum fjøtr- um. Mangt fór igjøgnum hugan á einum hesa let- una. Dagsverkið hjá Christiani er av, sum hjá so mongum eðrum før- oyingum, monnum og kvinnum. Men avbjóð- ingarnar eru ikki minni ella færri í dag, enn tær vóru, tá Svabo fór undir sin einsliga setning. Dagsverkið hjá feroyska fólkinum er ongantíð av. Hanus Andreassen