týsdagur 22. november 1988síða 14

RA susialurin anskt má og ska vikja fyri føroyskum Ær í okkara skúlum i av illvilja móti donskum og dønum, men ti hetta er sum fyritreytin fyri, at vit ein dag fáa eitt heilt mål, og ikki nú er, eitt hálut mál. Vit mugu skúgva av okkum donsku dýnuna, sum er um at kvala okkum, skrivar Pól Jespersen, lærari í Hoydolum m.a. í hesi greinini, ið er hansara íkast til tjakið um foroysk skúlaviðurskiftir Mál er vald Longu tá ið tjóðskapar vaknar, verður nógv talað og skrivað um, stóran týdning Mál er vald eingin tjóð rørslan hvussu målid hevur Uttan mål, skapur sum ta var Jóannes bóndi. blaðungur, Visir e1sini á V andan Y ið at blanda saman málini bæði. førovskt og danskt. tí fyri at læra eitt fremm ant mál er neyðugt at duga sítt egna mál, móðurmálið. til lítar fyrst Tó at hesi sjónarmið eru eins sonn í dag, verður lít ið gáað eftir teimum Skúlin er danskur Skúlin i Førovum er enn sum ådur danskur. Aftur at hesum kemur so tad stóra útlendska trystid í samfelagnum annars. So stórt er hetta týrst nú vorðið. at tá ið feroyskt skúla, er málsliga grundarlag teirra donskum longu komið børn koma i upp å plåss. Sama er i vissan mun galdandi fyri onnur fremmand mál Hetta er í sjálvum sær ; 1 vand er a sama g id lag, u er I revt fyn aliar! malundirvis i í sama mun er til g. ikk stadar i føroyskum, óðurmáli barnanna! flokki læra so Longu i 3 bernini danskt, um tey so ikki. Fad er í dag heilt vanligt, føroysk småbørn i 3. flokki fåa serundirvising i donskum. Hetta er einki minni enn eitt brotsverk. Hvat ið fólkaskúlanum viðvíkur, er steðan í dag tann, at um leið tíggjunda duga feroyskt ella hvert lærarafólk talar danskt feroyskum lítið eftir, og talvuni gevur framvegis verður nýttur hópur av donskum læri bókatilfari Halda tey ungu fram við skúlagongdini aftan á framhalds-deildina, t.d. í studentaskúlunum ella hf skeiðunum, koma tey í ein skúla, sum er enn danskur. Danskt sterkari á mun til førovskt, ein nógv størri partur av lærarunum eru danir, sum flestallir undir meira stendur enn timatalvuni i visa å donskum, og læri bókatilfarið er tað mesta danskt Gera vit upp steðuna eftir 12 ára skúlagongd, koma vit til eina syrgiliga niðursteðu, nevniliga hesa: feroyskir studentar og hfarar hava gingið í ein skúla, har ið danskt og ikki feroyskt hevur verið hevuðsmálið! Skalt tú læra eitt mál, mást tú síggja tað fyri eygunum og hoyra tað fyri oyr unum. Og hetta málið hevur verið danskt. Feroyskur ungdómur lærir um áhugaverd fyri brigdi, um áhugaverd fólk gjøgn um danskar bøkur og Tå id tev læra um vísindi o.s.fr., donsk eygu fremmandi mál, sita tey trimum fremmanda, og arbeida vid målum ti føroyskum, og donsk um. Tá ið feroyskir stu dentar fara til próvteku í fremmanda málum, umseta tey til fremmand mál, danskar tekstir Til munnligu provtøkuna undan einari lærigrein i mun til danskar studentar, ti at tey hava sleppa tey eina eyka lærigrein í skriv ligum — sítt móðurmál! Donsk mentanar- imperialisma Mentanarimperialisma er orðið, sum best lýsir hesi viðurskifti, men nevnir tú slík sjónarmið, mást tú vænta at fáa orð sum chauvinismu, nationa- lismu, rasismu ella av- byrging afturímóti, eisini, og kanska serliga, frá egnu landsmonnum tínum. At unna fer- oyskum heiðursplássið í skúlanum í Feroyum, sum tað eigur allan rættin til, men enn ikki hevur fingið, er ein mannarættur, og at tala um avbyrging, sum heimurin sær út í dag, er vætl. Nei, tað er beint øvugt, heldur er tað skúlin i Føroyum, og annars sam felagið alt, sum dag og dagliga má lata sær lynda danska chauvinismu og danska imperialismu, eisini borin fram av Feroy ingum sjálvum, og ikki haldi eg, at skúlin her eigur at leggja stein oman á byrði, heldur átti hann at víst á gongda leið úr myrkrinum Skúlin einki mál Feroyski skúlin hevur, sum er, einki mál sum ein lamskotin fuglur fer hann darlandi. Og armóðs- prátið kenna vit: ongar bekur, tí vit hava onga lesi- ætlan, og onga lesiætlan, tí vit hava ongar bekur. Verandi støda er tó eingin náttúrulóg. Hon stendur til at broyta, men fyrsta fyritreytin fyri hesum er at føroyskir politikarar og foroyskir = skúlamyndug leikar taka skúlan í sterri álvara enn higartil. Tað er ikki nóg mikið at taka skúlan fram fjórða hvert ár til eitt valstríð. Og tað er ikki nóg mikið at tala um skúlabygningar Talast má um innihald Føroyingar ongan tjóðskap Einar 25 tjóðir í heiminum hava stýrislag, sum kann kallast demokratiskt. 25 tað er alt, og vit eru teirra millum. Til allar síður hava vit demokra- tiskt stýrdar grannar, og tað er snegt sagt stór skomm, at vit framvegis skulu brúka tíð og orku til at finna próvgrundir fyri, at føroyskt er málið í skúl- anum í Feroyum. Sama er við tjóðskapi okkara, sum enn ikki er komin upp á pláss. Vit mugu krevja, at politikarar okkara geva føroyskum skúlafólki semiligar politiskar karmar at virka undir Tidin er langt síðan búgv- in til broytingar stýrislógini, bæði hvat ið tjóðskapi og máli okkara viðvíkur. Framtíðin bíðar ikki eftir okkum, og hon hevur egiligar avbjóðingar til øll heimsins fólk eisini til okkara. Fyri fyrstu ferð í mannaseguni stinga seg nú upp trupulleikar, sum krevja samstarv millum ell heimsins folkasløg, skal knettinum vera lív lagað Vit hava snegt sagt ikki stundir til at heimi fáast við málspurningin longur Føroyskir politikarar og skúlamyndugleikar mugu taka skúlan í sterri álvara Tað er ikki nóg mikið at tala um skúlabygningar Talast má um innihald skrivar enn higartil Pól Jespersen einki at leggja afturat øllum tí, sum longu er sagt í hesum máli — í 100 ár! Føroyskt mål ónýti- ligt, siga danir Í sama tidarskeidi er nógv sagt frá danskari síð. um føroyskt mål, sum ikki skal endurtakast her. Tey, sum vilja vita meira um sorgarsøgu móðurmálsins í Feroya skúla, skulu lesa bókina »Færøsk i den færøske skole« eftir Arnfinn Thomassen frå 1985, og grein hansara i seinasta »Varda« Upp i hesa longu rød av tápuligheitum verða enn heftar ljótar blómur. Nú seinast í 1988 ein tistil, sum ljóðar nakað so- leiðis: føroyskt megnar einki einsamalt, við sína lið skal tað hava danskt, sum skal leiða okkum inn í europeiska mentanar- heimin. Í 1907 var menta- maðurin Rasmus á Hå- skúlanum so troyttur av hesum sama tvætli, at hann noyddist at skriva soleiðis Danskt er móðurmál dana, og teir hava rætt til at verja tað og væla um tað, ikki tí tað er so stórt kulturmál, men tí tað er meira móðurmál og tað einasta, teir kunnu byggja sin KUilur á Bo Lee EN