leygardagur 28. januar 1989síða 12

EÐ) s0Sialurin Nr. 12 — 28. januar 1989 Tjóðskapur og søguvisindi A | 1. partur Olavur W. Hogne sen, i Í ir endaði norðurlendska søguvis dastevnan, sum byrjaði Norður indahúsinum mikudagin. Evnið á ráð stevnuni hevur verið tjóðskapur í Norðurløndum Folv fyrilestrar hava verið hildnir; trettandi fyrilesturin, ra skuldi, ongum, tí fyrilestrarhaldarin, Gunnevi Nordman, hevði forfall. Triggir sum ve varð av av fyrilestrunum vóru um føroysk evni; fyrilestrahaldararnir vóru Debes, Pauli Joensen Hendrik Winther Poulsen Hans Jacob Joan og Johan Vit fara i dag og komandi blødum at endurgeva utlendsku stuttum, og so gera eitt fyrilestrarnar í sindur meira Helge Salvesen, Tromsø: sostologur t Fyrilestrarnir vóru almennir. Mikudagin og hósdagin burtur ur teimum feroysku vit í einum av Eisini fara komandi blødunum at prenta fyrilestur eftir Rogva Thomsen, sum hann helt å almennum Norðurlandahúsinum, fundi fyriskipaður av móðurmálslærarafelagnum herfyri Søguvisindi trívast best í tjóðskaparligum jorðildi Helge Salvesen frá universitetinum í Tromsø segði í fyrsta fyrilestrinum, at seguvísindini í letuni vóru í eini kreppu; tær høvdu trupult vid at rættvisgera, hvi vit yvirhøvur skulu hava slik vis- indi Orsøkin til hesa kreppu er, Salvesen, at segði tjóðskaparkenslan ikki longur hevr nakran avgerandi politiskan týdning. Í farnu eld vóru seguvísindi ikki nakað, sum vísindamenn bert putl- aðust við, men nakað sum hevði avger- andi politiskan týdning Tað, sum var á skránni politiskt tá, var fyrst og fremst grundfestingin og reisingin av tjóðarstatinum; sambært hugsjónini um tjóðarstatin sum ríkis- eind átti tjóðin (oftast málið) at vera grundarlagið fyri ríkismarkinum. Og tjóðarstatshugsjónin var ein sjálvsegn fyri søgumenn í farnu eld. Við fortíðarkeldum vístu t.d. norskir segumenn á, at norðmen vóru ein ser- støk tjóð, sum kom norðaneftir og inn i Noreg og tað gjerdu teir fyrr enn inn- flytararnir sunnaneftir. Ti høvdu norð- menn og ikki danir og sviar søguligan rætt til Noreg. Hetta var eisini grundar lag fyri kravinum um, at Noreg skuldi vera sjålvstødugt. Søguvisindini indini um VIS- fortíðina verða sostatt brúkt til at rættvísgera aktuellar polit- iskar steðutakanir, segði Salvesen Hvat er ein tjóð? Tvinni eru tjóðar- hugtekini. Annað er hetta, at ein tjóð er ein náttúrlig eind í seguni (norðmenn eru norðmenn og hava altid verið norð- menn); tjóðin kann eisini — ístaðin fyri at vera ein náttúrlig eind verða eitt søguligt, tíðarbundin hugstremban ella eitt politiskt mál; í seinna ferinum er tjóðarhugtakið illa hugsandi uttan nationalismu og eina sterri ella minni politiska rerslu. Hvat er tað, sum heilaristir hugsjón- ina um tjóðarstatin? spurdi Salvesen og svaraði sjálvur: hon iger seg sum eitt „vita í mun til »hini« og setur ymisk virði í »okkum« meta vit eftir ti, vit vildu við eini handling (ikki eftir ursliti- num av handlingini); hini meta vit ein- ans eftir úrslitinum av teirra handling- um, ikki eftir tí, tey vildu við teimum. Prinsippið um tjóðarstatin varð knæ- I Å I 2 | | A vóru at kalla bert áhoyrarar Henry Minde: yr - i i Maktdeplarnir taka sær rætt til at brennimerkja minni- lutabólkar sum nakað serligt Henry Minde segði sum seg sjálvan, at hann var sami og partur av radikala ungdómsættarliðnum frá 1968 helt hann lítið um tjóðskaparligar grundges ingar På reðast skuldi um tey fyribrigdi á skránni hesar dagarnar, so líkaði honum betur hugtakið etnisitetur > sum eru sett aftaná Balkan-kriggini og fyrra heimsbardaga; men tað er minni enn so í ollum statum, at ríkismarkið tjóðar- ella málmarkinum: hava fleiri tjóðbólkar innanrikis ósemjur sterri og smærri I dag - fylgir fleiri undir fleiri statir sær og færri, standast av hesum reiðiliga 100 ár aftaná at tjodar(stats)hugsjonin tók seg upp eru Danmark, Noreg og Sveríki politiskt samhandsfastar eindir innan tjóðstats- karmar. Og søguvisindini og grundfest- ingin av tjóðarstatinum eru søguliga so nær tengd at hvørjum ødrum, at måad verður undan tilverurættinum hjá søgu- vísindunum, so hvert sum tjóðarstatur- in verður grundfestur og viðurkendur. Hugsjónin um tjóðarstatin hevur so- statt verið ryggurin í søguvisindunum. Men eisini í flestu eðrum vísndum. Frá og við 19. old liggur tað í vísindunum at seta spurningar og geva sver út frá tjóð- arstatshugsjónini, og hetta er so sjálv- sagt, at vísindamenn t.d. búskapar- frødingar — geva sær ikki far um tað. Tann samfelagsveruleiki, Og sum segu- vísindini og visindini vvirhevur nu tak- ast við, er alt meira lokala samfelagið og altjóða samfelagið, t.v.s. ikki so nógv tjóðin ríkið. Og ti noyðast søguvisindini at gera grein fyri, hvat vit skulu brúka tær til. Eru tær bert putl ella er nekur nytta í teimum Men ikki allar tjóðir eru endaliga viðurkendar — heldur ikki allar sum eru politiskt viðurkendar. Og her trívist tjóðskaparkenslan og her eru søguvis- indini ikki arbeiðsleys. Salvesen nevndi her Feroyar, Ísland og Grenland; 3 heims lond og tjóðbólkar, sum eru í minniluta í einum ríki. Salvesen ivast sostatt ikki í, at tjóð- skaparkenslan finst í dag, men hon er minst í politiskt samhaldsføstum rekj- um; við eðrum orðum: hon er minst har, sum hon av fyrstan tíð var sterst. Men tjóðskaparkenslan er eitt gruggut fyri- brigdi, hvers virði er sera ivasamt sum visindahugtak; men hent hjá politiska demagoginum, tá hann átekur sær at siga fólkinum, hvat tað er, tey sjálvi gjarna vilja fera fram!