týsdagur 31. januar 1989síða 10

Olavur W Gunnar Karlsson, Reykjavik Høgnesen, sostologur 2. partur Íslendska tjóðskaparkenslan íbirtist orsakað av demo- kratisku reformunum í Danmark or Jørgen Jørgensen (danskur hjá Bretlandi) i land i Islandi saman við eir um bretskum keypmann! Teir OKU ttamtmannir tanga oO u Ísland frá Danmark og góvu lyft im fólkaræð Mer es Jørgen larger sel í nevnd hu ladagakong I t KK eingi. Úr ð hundrað dagar seinn K r t erskif | % X i 1 t tað er einki er ein kend uppfatan, at tjóð skaparkenslan kemur í saman við sam felagsligu moderniseringini, oftast idn aðarmenningini. Í Íslandi er hetta held 1 ur ikki so, heldur Karlsson. Har birtist politiska tjóðskaparliga tilvitanin sum ein avleiðing av demokratisku reformu 1830-1ni): tá stætta sett á stovn var tað vald Danmark, at tingskipanin i umfata Førovar og í hvussu Tad var vendu sæ! r ry }} KOTT ul lendska samfelagið Danmark hevði frammanundan góð tikið, at Ísland var í serstødu og var tá ingt ur Keypmannahavn; og hetta var eisini orsekin til at embætismenninir í Íslandi ikki kendu seg sum danskar nbætismenn. Við eini innliman í hava beinleiðis ávirkan á umsit ngina av Ísland Pad politiska orðaskiftið, sum stendst iv ætlanin um at líma Island inn i nsk gskipanina, er einki annad ø } endska tid þ t Ku pp. Undar X í X . % 3 % ( X , , X vi k x M ð K t I stað ÍV ir amråds hvussu tt serligt islendskt ting skuldi setast saman. I 1843 var Altingið endurreist men hevði bert leika ráðgevandi myndug Men islendsku tjóðskaparkrevini rukku longri enn so. 31 år i 1874 seinni fekk tingið loggåvumvndugleika og í 1918 gjerist Island sjålvstødugt ríki, hóast tað varð verandi í danska samrikinun Sambært Gunnar Karlsson er is lendska tjodskapar-politiska søgan eitt dømi um, at tjóðskapur ella tjóðskapar kensla ikki er eitt nåtturligt fyribrigdi men nakað sum tekur seg upp i Við eðrum orðum altid verið íslendingar soleiðis at skilja at tað hevur verið umráðandi í søguni islendingar hava ikki sew Sur lend ér E l ISlendingar + ry * 1 r r r esur tyr gr t eir eru tjóðskap at g Knut Mykland, Oslo: Norska loysingin frá Dan- mark hevði einki við På Noreg og Danmark fóru hver til sitt í 1814 var tað fyrst og fremst orsakað av evnunum hjá svenska Krunprinsinum Karl Johan at sannføra stórveldini um at Danmark sum ein av taparunum i Na poleons-krignum átti at missa land, segði Knut Mykland. Tískil misti Dan mark Noreg. og Noreg kom síðani krunusamgongu við Svøriki Loysingin frå Danmark var fyri ein part sjálvsagt grundað á norsk áhuga mål, men als ikki á eina fatan av, at Noreg var ein serstek tjóð og at Noreg átti at Norðmenn vóru sjálvsagt uppii, men talan var um verða sjålvstødugt eina elitu av persónum. sum framman undan hevdu stóra ávirkan á Noregi So hóast politiska elitan á Eidsvoll tann 17. mai 1814 loysti frá Danmark i fólksins navni, so stóð tann vanligi norð á síðulinjuni ella maðurin bóndin visti av ongum. Bert 37 av teimum | tinglimunum, sum tóku avgerðina vóru bendir. og flestu av restini vóru av út ri æt x I x ið X > et r ið 1 1 I iDar eki! | skuldi gera grein fvri. hvat rskt var Og fremst í hesi tjóðskaparligu røring 4 var ikki embætismannastættin frå fyri 814, men ein nyggj liberal borga É stætt, sum hevði tikið seg fram aftaná kreppuárini 1820-40 Tað var ikki fyrrenn í seinasta fjord ingi av 19. eld, at talan var um breiða tjóðskaparliga tilvitan millum íroknað bøndurnar. Ein orsekin var vaksandi vælferðin og bet eina norðmenn, raða sambandið, sum gjørdi tað rúm il ligari at fáast við politisk viðurskifti hjá bóndanum. Ein onnur orsekin var hetta at vaksandi vælferdin giørdi tað møgu ligt hjá bøndrum at koma inn á teir skul ar, sum borgaraskapurin hevdi fingið ig og hagartil hevði verið einsamallur n at gera nýtslu av Harvið fekk bóndastættin eisini a gongd bokmentanina og gjørdist se við og vid før Í vera mótspælar politiska valdið, nevniliga liberala borg Nr. 13 — 31. januar 1989 era araskapinum og embætismonnunun Embætisvaldið skrivaði á donskum tískil var norska tjóðskaparrerslan eis Noregi Norsku bøndurnir gjørdu sostatt vart int vend 1moti donsKum við, at alt tjóðskapartosið parvis herði verið e ) spurningur um politiskt vald og partvis ikki var vorðið til meiri enn hjuklan um eina »fina« mentan, sun einki hevði við gerandisdagin hjá van liga norðmanninum at gera Sonevnda konsla-stríðið við Sverik var bert endabresturin á hálvthundrað ára stríðnum fyri norskum í Noregi. Her tóðu flestu í Noregi saman í spurn inginum, hvert Sveríki skuldi rekja uttanríkissambandið fyri handils- og sjótjóðina Noreg. Folkaatkvødan í 1905 kundi ikki enda við eðrum enn meiriluta På fyri, at Noreg skuldi taka seg burturur krunusamgonguni við Svøriki Buskaparliga framgongdin seinast seinasta aldarfjórðingi umfatadi ikki bert bøndurnar. Framkoman av einar ir KaåpitalistisKari Vinnu herði eis sær uppkomuna av einum arbeidar klassa. Men fyri arbeiðaraflokkir i i + % 1 % x X F X SK pp i 11 lOKE AÍ Men niðurstaðan av øl hesu eð K t Mvkland at noråmeni Da i og fóru at bygt upp ein norskan Stat aðrenn teir vor tjóðskaparsinnaðir; og at tjóðskapar kenslan — tá hon tók seg upp um miðja 19. eld — ikki finst í einari útgávu, men fleiri, alt eftir hvat tíðarskeið vit tosa um og hverjar samfelagsbólkar vit tosa um um