týsdagur 11. juli 1989síða 8

Nr. 78 — 11. juli 1989 TIl 0 Framda høgrapolitiska ránið er mønustingurin men gjaldsjavnahall og uttanlandsskuld eingin trupulleiki Ein nýggj áskoðan í sambandi við gjaldsjavna og uttan- landsskuld vinnur frama — uttanlands. »Vit hava onga yvirnytslu. Gjaldsjavnin átti ikki at verið orsok til svøvn- loysi. Hovuðsdentur á lonarpolitikkin burturvið — foroy- ingar bera seg ikki ábyrgdarleyst at og alt hetta nogva tosið um oyðsl og yvirnytslu er nakað slutur«. —— || EL Soleiðis ljóðar ein »saman sett« version av ti broyttu fatanini av veruleika num«, sum m.a. í USA er um at hava vent teoret iska meginrakinum, ta talan er um gjaldsjavna og uttanlandsskuld Fad er min meting. at hendan fatanin so vid og vid vinnur størri og størri frama i Danmark«, sigur fyrrverandi yvirvismad- urin, professarin Karstin Laursen vid dagbladid In formation Tad eru annars fleiri år sidani hann sjålvur slepti ti konventionellu åskodan- ini å eitt nu uttanlands- skuld. og hann heldur ikki at gjaldsjavnahallið er nakar trupulleiki: »Tad eru nøkur vanlig fok, sum hava læt sær pening i utlandinum (i okkara feri mest Í Danmark) — og tað eru so sanniliga hesi somu fólk- ini, ið skulu gjalda lánini aftur >Tað verður so ikki eg<, sigur professarin. Kjak Tey politisku tilmælini, ið standast av »nyggju« åskodanini, vikja so av- gjørt frå higartil førdum økonomiskum politikki, at »métsøgnirnar« i sær sjålvum gera tað neyðugt við breiðum kjaki. Danska blaðið Informa- tión hevur av hesi orsek heitt á fyrrverandi chef- ekonomin í DK Bers — KALCKAR, Lars Tyge Nielsen, um nærri at greiða frá sínum meining- um. Hesin, ið nú er gesta- professari á Kebenhavns Universitets Økonomiske Institut = hevur meira, heldur enn aðrir danskir ekonomar, gjert seg til samfelagsligur K Jar ð K Þ ar ta «li aða as koðanin Í sån band vid kjakið u gjaldsjavna og uttan landsskuld Ein åskodan, sum so langt ífrá allir okonomar visa frá sær, sigur Tyge Nielsen. Kjakið verður so avgjert tikið álvara, sigur hann, og vísir til greinar í donskum yrkis tíðarritum, so Nationaløkonomisk skrift í Økonomi og Politik, umframt kjakið um gjaldsjavnapolitikk í seinastu frágreiðingini frá formansskapinum í tí eko- nomiska ráðnum Heldur enn at sláa onn- ur á hevdið, tá tey, ikki sum hann sjálvur, hava sæð tað tíðarinnar nýggja ljósið“, so tykist Lars Tyge Nielsen í sínum formuleringum at gera sær stóran ómak við at bjóða til kjak. sum Tids Eingin munur „Ein av trupulleikunum av at argumentera fyri egnum sjónarmiðum, er tann, at tað øvugta sjónar- miðið so sjáldan verður nágreiniliga lýst. »Øll« ganga vit útfrá sum givið, at gjaldsjavnahall er til álvarsligan skaða fyri landið. Eg kann ganga við til, at almenni parturin av skuldini kann vera ein trupulleiki fyri samfelag- ið, (i Føroyum er í so máta talan um so lítlan part sum 31,5% og tá eru kommunurnar við í mynd- ini við 26%). Men skal nakad gerast vid tad, so eru tad bædi innanlands- og utttan- landslåntøka til tað al- menna, id farast skal i holt % Uttanlandsskuldin hjá privata sektorinum er har afturimóti ikki nakad, ið eigur at vera orsek til or kymlan. Tað ger ongan munr, um privat fólk og privat virki taka eitt lán í útlondum, ella tey taka eitt vanligt lán í einum donskum peningastovni Hverki tað eina ella tað annað hevur fyri neyðin: at vera foroyskum samfelagsliga skaðiligt. Í báðum forum vita lántakararnir jú, at teir sjálvir skulu forrenta og avdraga skuldina (og hugsa vit um Feroyar, so kemur eisini afturat áhugaverdi spurningurin um innanrikislåntøka er uttanlands skuldbinding) óansæð — so skuldi eingin hóttan ligið goymd í hesum, um rætt er farið fram. Er talan um nakra hótt- an, so er alt í sambandi við uttanlandslánteku (skuld) ikki komið fyri ein dag enn. Idnað og áhaldandi hetzin frá Sundstein og Ellefsen á tær almennu Feroyar í sambandi við uttanlandsskuldina og gjaldsjavnahallið líknar einari snaring út av veg- num, í einari royndi at fáa fólkið — tær almennu Fer- oyar — at hyggja eftir ell- um eðrum enn veruleika- num sjálvum. Hetta sniðálopið hjá hesum báðum revisions- dreingjunum mótvegis teimum somu almennu Feroyum, sum ár undan ári trúliga hava goldið um- leið triðingin av neyðuga »søluviråinum« hjå monopol-søluni — hesum Hernhutisk liknandi fe- lagsskapinum (av tyskum uppruna), sum nu eina- veldugt styrir, skaltar og men av føroyskum fiSKiriKl dømi, sum i teirra hondun (samb. Birgir D.) einans gevur helvt av aktuellum marknaðarvirði Hesar somu almennu Førovar eru og verða nu reyvrend- ar og mergsúgnar av krit- hvítum einglum, sum júst í hesum degum leggja steinar oman á byrðu og við at tvangsútskriva 200 mill. fleiri krónur til, í stersta mun, egi forbrúk, alt meðan hesir matadorar gera klárt at mønustingin. Tad, sum geva tær irestar, er fremmand figgjarstyring (økonomisk administra- tion), og ímeðan fáa vit kapital- og fólkaflutning til nýggju Feroyingahavn- ina í USA, á Aleutunum, í Kanada, meðan onkur spælir sær við royndum í namibiskum haveki, og aðrir aftur reka ófera for- rætning við at gera nýtslu av sjálvbodnari likvida- tión, umframt tað, ið ein kundi kallað vanliga spekulatión, meðan onkur annar byggir (og umbygg- ir) »tunfiskiskip« fyri landskassans rokning? Meðan skipið annars verð- ur leigað av tí almenna, tí at skipið heilt einfalt ikki var liðugt at byggja, tá tað einaferð var útloyst av trotakomnari skipasmiðju í Fraklandi. Tað, vit ikki vita, og tað sum írestar, er bankanna lutur í hesi innanríkis lán- teku (? exporterað til valutakarusellina í Lux- embourg), og sum kallað verður uttanlandsskuld? skuld. Sum áður víst á, um alt er gingið fyri seg, so sum tað eigur, er eingin vandi í, hvussu nógv ella hvar ein privatur lænir — tað verið Tad gerst ikki hættisligt fyrrenn bankarnir byrja at hanga uppá lánteku til ikki-rentabult (ella valuta gevandi) fyritakssemi hjá (sambært Sundstein, okt 88) privatum, frælsum frium og vinnulivsmonn- um. Hava bankarnir spælt vid, so er skadin longu hendir, og er tað so, so vil tilikur skadi raka alt sam- felagið og neyvan verður tað nakrantíð avdúkað og neyvan kann tað nakran- tíð gerast upp. um tílíkt tamarhaldsloysi hevur fingið fastatekur í privat- u bankunum. Hinvegin — um eitt uttanlandslán verður brúkt til at fíggja okkurt, sum ikki gevur nakra valutainnteku, so kundi verið spurt eftir, um ikki nakað av valuta kom at mangla í (í tí samlaða roknistykkinum). »Nei, figgjar ein t.d. eina nyggja restauration vid låni i ut- londunum, so vinnur ein føroyskar krónur við at selja t.d. smurt føroyskt breyð o.s.fr., og tá ein, fyri at keypa smurda breyðið er vístur til at spara á onkrum eðrum eki, drekka øl heldur enn vín t.d. ella lora aðrastaðir á budgetti- num. Sutt sagt kann sigast — nýtir tú meira pening á heimamarknaði- num, so brúkar tú teir í hvertfall ikki í útlondu- num. Men hvussu nú, um fólk vilja hava bæði smurt breyð og vín, og haraftur- at sláa í borðið hjá arbeiðs- gevaranum fyri at fáa hægri len? Íðan, ger ein tað, so sigur arbeiðsgevarin óivað nei, um tað ikki longur er lensamt fyri hann — ella eisini er ein dugnaligur og fær meira í len, og hví tá latið profittir Kuidi €lt irbeiðsgevaran, einsa mallan Lønarsamrådingar Heldur tu, at arbeiðs marknaðurin virkar sum ein marknaður, har tað ræður fullkomin frí kapp- ing? »Nei, men tosar ein um gjaldsjavna og skuld, so eru tað tey langsiktaðu perspektivini, ið telja, úr- slitið av teimum einsteku lenarsamráðingunum kunnu verða ymiskar og hava eitt stuttsiktað árin á gjaldsjavnan, men uppá eitt sindur longri sikt hava partarnir á arbeiðs- marknaðinum onga ávirk- an á lonarlagið — tað eru altjóða viðurskifti, lang- tíðarbroytingar í eftir- spurningi og útboði, ið av- gera lenirnar. Politisk stýring — og skortandi politisk stýring Lars Tyge Nielsen heldur hinvegin, at marknaðar- kreftirnar hava ein avger- andi týdning, tá tað snýr seg um samfelagsbú- skapin (í Feroyum eru tað í tískili tað serliga liðið av produsentum av einum nidurgjørdum veruútboði, við útgangssteði í niður- gjørdari ráveru, sum snegt sagt hava at kalla alla skuldina fyri tí óða leiki, ið fer fram í Før- oyum. So her í landinum er tað paradoksalt nokk meira politisk styring, ið kundi havt minkað um skjótt komandi, búskapar- liga ragnarokið). Lars Tyge Nielsen gong- ur útfrá, at fólk royna at meta um framtíðarvánir- nar, tá tey taka avgerðir av økonomiskum slag. Tey gera tað ikki serliga