hósdagur 11. januar 1990síða 16

Nr. 4 — 11. januar 1990 tíðindablaðið Andrei Sakharov: Á odda í stríðnum fyri frælsi og mannarættindum Andrei Sakharov var ofta nevndur >faðirin< til fyrstu sovjetsku brint- bumbuna í 1953. Seinni lýsti hann heimin, tey sov- jetsku kjarnorkuvísinda- folkini liva í sum »Ohugnaligan og skelk- andi«. Tad vóru kanska framum alt royndirnar, id Sakharov fekk innan kjarnorkuídnaðin, sum gjørdu hann til landsins fremsta stríðsmann fyri frælsi og mannarættind- um. Sakharov fekk Nobel- fridarvirdislønina í 1975. Aftan á 1953 varð Sakharov av teimum sov- jetsku myndugleikunum mettur sum sonn hetja. Hann m.a. limaskap vísindaakademinun og var ein fekk sovjetska limurin mått- tann yngst nakrantid i hesur mikla stovni »Refusenik« Í byrjanini av sjeyti-áru- num byrjadi Sakharov al- ment at finnast at tí harð- rendu steðu, Kreml-leiðsl- an hevði mótvegis manna- rættindastríðsmonnum, ið pressan í Vesturheiminum nevndi »refusenik«, og mótvegis listamonnum og rithøvundum, ið ikki fylgdu tí alment góðtiknu listarligu kósini. At enda bleiv Sakharov sjálvur ein »refusenik«, tann mest víðgongdi av teimum øll- um. Atfinningarnar mót- vegis sovjetsku leiðsluni, serliga ovastanum i Kreml, Leonid Bresjnev, blivu stødugt meira ågangandi og eirindaleys- ar. Tá ið KGB tók and- stødingar, helt Sakharov pressufundir i tí lítlu íbúð- ini, hann hevði i Moskva, og fordomdi Kreml-leiðsl- una, sovjetsku rættar- skipanina og ta vánaligu og ómenniskjansligu við- ferðina av samvitskufang- um. Persónsjagstran Tí hann var so bersegin og náðileysur í atfinningu- num móti kommunistisku skipanini, bleiv Sakharov eitt offur fyri skipaða for fylging og persónsjagst ran av KGB-fregnartæn astuni og jetsku almennu sov fjølmidlunum og tíðindastovnunum, ikki minst TASS, id spjaddi slatur og illgitingar um Sakharov og familju hans- ara til fjølmidlar kring all- an heimin. Seinast i 70- árunum varð Sakharov al- ment »degraderadur« og medaljurnar, hann hevði fingið fyri stórfingna tæn- astu fyri móðurlandið, vórðu tiknar frá honum. Í 1980 varð hann sendur í útlegd til Gorki, ein av- byrgdan bý, uml. 400 km frá Moskva. Tá hevði hann funnist harðliga at sovjetsku uppileggingini í Afghanistan. Sakharov var i Gorki i 7 ár. Hóast avgerðina at av- byrgja hann frå umheimi- num, gav Sakharov ikki skarvin yvir. I høpinum av brøvum til konuna, Je- lenu Bonner, helt fram at finnast at sov- jetska politikkinum og sovjetska »rættarsamfe- lagnum«. Hetta endadi við, at Jelena varð eisini send í útlegd til Gorki í 1984 Tey bæði fingu loyvi at koma aftur til Moskvu í 1986 eftir at Sakharov hevði havt eina persónliga samreðu vid Gorbachex Einki perestrojka-politikkin hjá hesum hann telefonini lýsir nest gávuríka og framburðshugaða politik ara, heimurin eigur, enn leyslatingin av Sakharov og treytaleyst loyvi til at føra ta serliga slag av humanistiskum politikki, Sakharov umbodadi. Studladi Gorbachev Andrei Sakharov studladi perestrojka-politikkin hjå Gorbachev, men tann seina gongdin ímóti einum sonnum og virkandi demokratii erkymlaði hann sum so nógv onnur. Eygleiðarar siga, at Gorbachev hevði stóra virðing fyri Sakharov, men teir vóru ikki samdir um tey einsteku málini. Fyri einum ári síðani varð Sakharov valdur til sov- jetska tingið og har høvdu hann og Gorbachev fleiri ferðir sínar dystir. Sein asta orðaskiftið millum teir var 5. desember, tá ið Sakharov heitti á Gorba- chev at skunda undir gongdina og broyta poli- tikkin, soleiðis at hann varð meira víðgongdur og opin. Sovjetska tingmann- ingin minnist hann sum ein eidhdu; aðan stríðs mann fyri frælsi, demo- kratii og mannarættind- um Hóskandi viðurkenning Sakharov var háttvirdur kring allan heimin sum tann stersti av teimum sovjetsku »refusenik«-un- um. Steðan hjá honum eft- ir at hann kom úr Gorki var tann sama og hon altíð hevði verið — hann gjørdi ongar kompromiss- ur við førda politikkin i Sovjet. I mai helt hann sin fyrsta pressufund i I ár og tað gjørdist grelit at hann hevði ikki brovt stødu til tey fyrru málini Hann stuðlaði perestrojka og glasnost og kravdi at myndugleikarnir loyvdu ellum politiskum fangum frítt at fara. Valið av Sakharov til sovjetska parlamentið var av sonnum ein hóskandi viðurkenning av hansara virksemi til frama fyri frælsi og demokrati. Hann var fullkomiliga heiður- lgur og OVIKIÐ rispt ginun trælsi iannarættindi Sovjet Hetta gjørdi hann til tann mest virda andstødingin i Sovjetsamveldinum nak- rantíð. Sjålvt TASS, sum altíð var á odda i persón ligu jagstranini av honum, hevði ein fittan nekrolog um hann 15. des., dagin eftir at hann doyði. Framhald av síðu 16 onnur. Hon eigur einki. Hon livir sum oll onnur.« Akærin: >Lat Ceauses- cu fortelja um bankakon- toina, hann eigur í Sveits« Elena C.: >Prógv! Ég vil síggja prógv! N. Ceausescu: >Tað er ongin konto. Tygum eru ein provokatørur!« Akærin: >Lat okkum nú siga, at ongin konto er. Men um ein konto var, var peningurin so ogn hjá ru menska statinum?< N. Ceausescu: >Hetta er ein provokation!« (Seinni er vorðið greitt, at Ceausescu hevur flutt upp ímóti einari milliard dollarar (umleið 7 mia. kr.) á bankakonto í Sveits. Sveitsisku myndugleikar- nir hava góðtikið at frysta peningin á kontoini, með- an kanning fer fram). Ákærin tóktist nú at vilja geva Elenu ein ein- asta meguleika. „Elena Ceausescu, hava tygum sålarligar trupul- leikar?« Elena: »Hetta er ein grov provokation! Skammar tu teg ikki yvir sjálvan teg?« Akærin: >Ég spurdi, ti um tygum hava sálarlig brek, so hava tygum e meguleika at sleppa und an revsing: vendi sær til Sig ikki eitt orð“, og segði síðani til dómstólin: >Ég fari ikki at skriva undir nakað. Ég havi stríðst fyri fólkið síð- ani eg var 14 år'« Elena mannin og segði Avrætting Rætturin tók seg síðani aftur til at koma til niður- steðu. Eftir eina letu varð fylgjandi dómur lisin upp, sambært Tanjug-tíinda- stovuni: »Vit meta at tey sak- søktu eru sekt i brotum moti greinum 162, 163, 165 og 167 í revsilógini. Hernaðardómstólurin er komin fram til fylgjandi nidurstødu: Elena og Nicolai Ceausescu skulu avrættast og hald skal leggjast á allar ognir teirra«. Akærin segði síðan: „Tey saksektu nýttu harðskap ell 25 árini, tey ' ið ræðið. Harðskap- 7 1) mergsugv- ng av fólkinum, vid at nokta og ravmagn Serliga álvarsligur var tann s igi harðskapur- le in. Sakleys børn koyrd av yvir stríðsvognum. Ceausescu gav Securitate- loyniløgregluni hereyð- kennisbúnar til at venda hatrinum hjá fólkinum mótvegis herinum. Ceau- sescu gav boð um, at ilt- tólini á sjúkrahúsunum skuldu oyðileggjast og at dynamitt skuldi leggjast í rúmini, har blóðplasma var goymt«. Elena segði ironiskt: „Ja, ja“, meðan Ceausescu smírdist. Ákærin: »Og nú gera tit gjøldur burtur úr rætti- num«, Elena C.: »Tit siga, at vit drópu børn. Hetta er ikki beint<. Akærin byrjaði: »Sak- sekti, Nicolae Ceausescu < men fyrrv. eina- rædisharrin breyt hann i ikki saksøktur Rumeniu av: >Ég er Eg eri torseti ovasti fyri herinum og eg havi bert ábyrgd mótveg is rúmensku sjálvræðis hugsjónini< Akærin: >Ég havi einki at tosa um við tygum«. Dómstólurin kravdi nú, at Ceausescu parið reisti seg, men Elena segði við mannin: »Nei, góði. Vit reisast ikki. Vit eru menn- iskju«. Dómurin varð lisin upp aftur. Ceausescu breyt aftur av vid at siga, at hann viðurkendi ikki dóm- stólin. Hann fekk at vita, at ikki var meguligt at appellera dømin«. Ceausescu hjúni vórðu síðan avrættað jóladag. Eitt tað blóðugasta og mest syrgiliga kapitulið í europeiskari segu aftan á seinna heimsbardaga var at enda. uu eftir avtalu. Løn og setanartreytir eru sambært sátt- mála við Økonomaforeningen i Dan- mark og Føroya landsstyri/ Sjukrahus- verk Føroya. Upplýsingar um starvið fást vid at venda sær til K. Nolsøe, økonomu tlf. 13540 lokal 274. Umsókn við avriti av próvskjali v.m. verður at senda umsjónarmanninum, Landssjúkrahúsið | 100 Tórshavn Sekt verður eftir økonomaassistenti og EFG-køksassistenti at arbeiða fulla tíð. ——-—w Starvið verður at seta sum skjótast ella Landssjúkrahúsið, 100 Tórshavn skjót- ast.