týsdagur 6. mars 1990síða 6

103 0 - - På Sosialdemokratiska vælferðarsamfelagið i Svøriki: mr en — Stóra fyrimyndin hjá Útheimi londunum í Eystureuropa Stórur áhugi er ímillum eystanlondini fyri sosial- demokratisku vælferðar- skipanini í Sveríki. Mill- um tey, sum hava kunnað seg við hesa skipan, er tjekkiski tingforsetin Alexander Dubcek og for- setin í Tjekkoslovakia, Vaclav Havel. Solidaritet- ur og serbisku kommun- istarnir hava sent eygleið- arar, og fyrrv. forsetin í Nikaragua, Daniel Or- tega, sigst vera áhugaður Sjálvt Mikhail Gorbatjov hevur eggjað til samar- beiði millum svenskar og sovjetskar buskaparfrød- Svenska javnadar- hugsSjonin er sostatt vorð- ingar in sum ein gróðrarblettur í yyðimerkini fyri sosialist ISKkar umbetlarar Ein skipan, ið varar Í << tor Ovast! i ( VÍ x x SI } eisini eygleiða ei Irkandi Sosial demokratiska samlelags Skipan. í september 1989 1 1 hildu sovjetskir og svenskir buskaparfrøding- ar eina stóra ráðstevnu í Moskvu, har felags áhugamál vóru viðgjerd. Stevnan eydnaðist so væl, at hon fer at halda fram í mai í hesum ári. Orsekin til at Sveríki er so væl umtókt millum londini, ið eru farin frá tí reindyrkaðu og búskapar- liga oyðileggjandi marx- ist-leninismuni, er heilt einfalt tann, at svenska sosialdemokratiska skip- anin hevur virkað sera væl yvir eitt langt tíðar- skeið. Hon hevur gjert eitt lutfalsliga lítið land til eitt tað ríkasta og tekno- logiskt mest framkomna í heiminum, og harumframt tað tryggasta at liva í frá samfelagsligum sjónar- miði. Sosialistisk idealisma Eygleiðarar á vinstra- vonginum meta hesa skip- an sum tað besta demið VI 1 niskjansligum andliti«, heimurin kennir Sovjetski buskaparfrød- ingurin Sergei Valentei i Stokkholmi sigur, at svenska skipanin við vald- miðspjaðing til lokalu ek- ini er tann veruliga for- kláringin uppá tann høga svenska livifótin. Hann sigur, at Sveríki er eitt demi, hvussu fyrimyndar- lig stig sosialistiska ideal- isman kann rekka. Svenski livifóturin hev- ur leingi verið tann hægsti í Vesturheiminum, men seinastu árini er hann minkaður eitt sindur. Tað, sum fyrst og fremst hevur myndað svenska rikidøm- ið, ið verður spjatt mið- víst til ell í samfelagnum, er framum alt svenski ídn- aðurin við Volvo, Electro- lux, Saab og Sandvik á odda. Seinastu tíggjuárini vóru ein stór uppgangstíð fyri tær multinationalu svensku fyritekurnar. Tað fría og blómandi marknaðarvirksemið í Sveríki hevur sjálvandi vakt ans í Sovjetsam- veldinum. Boris Pankin, sovjetski sendiharrin i um —> »marknadarbiskap Sveríki, sigur, at Svøriki geografiskt liggur so nær Sovjetsamveldinum, at tað kennist náttúrligt fyri Sovjet at eygleiða svensku royndirnar og læra av teimum. Sov- jetsku eygleiðararnir eru serliga hugtiknir av teim- um nógvu sosialu tæn- astunum, sum tann van- ligi sviin hevur atgongd til frá veggu til grev. For- eldur hava rætt til far- loyvi í 12 mánaðir við full- ari len eftir at barnið er føtt. Farloyvið verður longt til 18 mánaðir næsta ár. Onga staðni í heimi- num er sosial hjálp til tey sjúku, gomlu, avlamnu á so hegum steði. Útbúgv- ingin av einstaklinginum, frá dagansing til lærdan háskúla, er sera bílig og á høgum steði. Pension er tryggjað ímóti inflatión og gevur arbeiðaranum 2/3 partar av tí innteku, hann fekk tey 15 árini, hann hevði hægstu inn- tøkuna. »Tridja leidin« Nógvir eystur-europeiskir sosialistar halda, at svenski javnaðurin er tann „triðja leiðin< millum avoldaðar marxistiskar lærusetningar og kaldar kapitalistiskar markn- aðarmekanismur. Svensk- arar halda, at hetta er stuttligt. »I eini rumbuls- tíð“, segði Ingvar Carls- son, forsætisráðharri, á friðarstevnu í desember, »hevur sosialdemokratiið hevi at gera seg galdandi, bæði politiskt og hugsjón- arliga«. Nú hevur svenska stjórnin og svenski ídnað- urin stovnað eitt nýtt institutt við sovjetskum og — eystur-europeiskum buskaparfrødingum til at fylgja vid broytingunum i Eystur-Europa og ráð- geva stjórunum har. Stjórin á instituttinum eitur Anders Aslund. Hann skrivaði ta gitnu analysuna av sovjetsku perestroika-kollveltingini >Umbótastríðið hjá Gorbatjov«, ið er ein týdn- ingarmesta analysa, skrivað hevur verið um búskaparliga og politiska hurlivasan í Sovjetsam- veldinum. Aslund sigur, at sum grannar hava svenskarar Å fri MM og russarar »felags ment- unarliga uppfatan«, sum kann koma Sovjet til góðar i politiskum upp byggingarstarvi Ungarn fyrimynd fyri USA? Viðhvert verður hvussu eitt lítið og rætti- liga homogent samfelag sum Sveríki kann gerast fyrimynd fyri eitt sera ósteðugt risaveldi við 15 republikkum, har 135 mál verða tosað, og sum fevnir um 1/6 part av heiminum. Ein amerikanskur sena- torur hevur sagt, at hetta kendist sum at hoyra í Hvíta húsinum, at USA skuldi havt Ung sum fyrimynd. Sveríki "hevur kortini nógv at læra onn- ur. Rudolf Jalakas, fyrrv. búskaparfreðingur i Svenska Handilsbanka- num, flýddi til Svørikis úr Estlandi eftir at tann per- fida paktin millum Stalin og Hitler var undirritað í 1940. Seinasta ár fór Jala- kas fimm ferðir til Est- lands at samráðast við myndugleikarnar um, hvussu fríur marknaðar- spurt, politikkur kann skipast. »Ein kann ikki fyristilla sær, hvussu fast planbú- skapurin hevur læst seg í hugaheminum hjá teimum ungu«, sigur hann. »Tey spurdu: Hvussu velur Svøriki sín ídnað? Eg svaraði: Sveríki velur ídnað akkurát á sama hátt sum træið velur greinar«. Einki arbeiðsloysi Tað mest fyrimyndarliga í svenska búskapinum er, sambært sovjetsku sosial- istunum, tað minimala ar- beiðsloysið — bert 1,4% í 1989. Michael Soholman, eykauttanrikisrådharri i svensku stjórnini, er vaks- in upp i Moskva. Hann sigur: »Sovjetsku politik- ararnir fyrigykla sær ikki, at teir eru komnir å mål, bert um teir kopiera okk- urt einfalt modell. Kortini er umráðandi at visa teim konservativu og menninginum, at tað ber til at hava marknaðarbú kap og tað er ikki neyð rt Samstundis at hnava 15% arbeidslovs Svenska vælterdarskip- un DýYggIr a sOmu javl ða og samfelagsideal sum tey, ið inspireraðu sosialistisku skipanina Eystanlondini vilja kvetta við kommunismuna, men tey vilja varðveita sosial- istisku = hevuðsreglurnar um vælferð, menning og meguleikar fyri øll. Mart- in MacCauley, politiskur frødingur við Universitety of London, metir, at sosial vælferð og felags ábyrgd verður verandi ein grund- leggjandi táttur í tí polit- isku og mentunarligu skipan, ið fer at menna seg eystanfyri. >Ein javn- vág uppstendur, tá ið fríi marknaðurin hevur fingið loyvi at virka eina tíð. Tey flestu eystanlondini fara at góðtaka javnaðarhug- sjónina sum ta náttúrligu heimspekina um býti av makt millum menniskju«, sigur hann. Skandinavar meira siðmentaðir John Madeley, serfrøding- ur i Skandinaviskum mål- um i London School of Economics, er påra samd- ur. Hann sigur, »tå ein ger i] =