hósdagur 8. mars 1990síða 10

Síða 10 tiðindablaðið Sosialurin Ja, oll eiga málið Tad evarska lítla sindrid, av og á verður gjort við at evna til okkurt før ovskt stakorðið at seta upp móti teirri alsamt vaksandi flóðini av út le skum ensk erikonsk ikk sóða ØK Í g a tør skar vie 1 Ul ber a ið er Í KK ndsmonnt KK så helst t 1IK ( vørðu køvdar eir er ein Mia, sum ger bart i greinini »Øll eiga tlið< í SOS mars. Hon fekk meg so at brota vøvn seinn partin unnudagin og setast at KT Var 5 eg eftir hennara upp at ligid undir ini »sunnudag i bygd« í kvirt, keðiligt, øll sova)!?! Av ti at blaðstjórin á MOS hevur sett nog slitna mynd, sum hann ÍSVerda yri seks árum sið og takki eg honum jartaliga fyri tann iva sama heiður. Men vildi hann sett myndir av eðr samsekum« í nutid og fortid ið greinina hevði ikki staðið á hjá honum at fylt fleiri blad- síður í frálíka blaði sínum Mia skilur millum »reinsifolk« og »verjifølk«, sum hon målber seg. Hon sær hetta alt DE hvítt. »Reinsifølkini« eru tey illu og >verjifólkini< tey góðu svart oO Tey fyrru eru eftir ollum fremmandum, serliga donskum, og vilja knúska tað og kísta burt- ur, tey seinnu verja málið fyri ålopunum frá »reinsi- folkunum« Alt sum uttaneftir er komið, fær skjól undir teirra verndar- veingi uttan tað, sum er »stolid« ur islendskum tað skírir hon »tjova gods« Vit her å landi eru mong fongd vid ta ranghugsan at skapa okkum lidnar, fastrunnar myndir av mótsteðufólki, sum vit halda vera. Tey og tey eru soleiðis, ti soleiðis eiga tey nú einaferð at vera í svart- hvíta hugaheimi okkara. Fyri mín part kann eg siga. at eg ferð eftir ferð havi roynt at vísa á, at fremmandaorðum hvorki kunnu ella eiga vit at sleppa frá, men vit eiga fyri tað ikki at leggja burt ur hin aldargamla háttin h at endurnýggja orðfeingi okkara við at royna, har sum til ber, at gera nytt burtur úr heimligum mál- tilfari. Men vit verða eyð- vitað at hava hógv og sýna góðan ans. Hættirnir eru í stórum trinnanda: 1) at geva gomlum, ofta hálv gloymdum orðum nýggja merking. 2) at týða fremmandaorðið, og er tað samansett, tá ofta lið fyri lið og at gera nýggj orð, annaðhvert við samanset ng ella avleiðslu. Royna vit ikki at halda lív í hes im endurnyggjanarhåtti, r men sleppa honum av hondum, kann vandi brád liga verða fyri, at fremm andaorðini verða so mong i tali, at tey fara at seta ov grefligan dåm å målheild- ina. Til verju fyri hesum sjónarmiði eisini verið ført fram, at orðini hevur soleiðis mangan kunnu vera gjøgnumskygdari og 5JYS f um eyðskildari enn mong teirra fremmandu. Ljóðsteðuliga (fonotaK- tiskt) samtykkja tey eisini betur við málið Í skandinaviskum lond um gremja tey seg illa um ensku ólegini, sum leggja inn yvir málið, men tað tykir, við tað, júst tí at venjing sum so lítið gerst in við at skapa burtur úr heimligum til at seta í staðin hevur ligið ov leingi á láni. Tað, sum ikki er »sidur« longur, er torført fáa lív í aftur, tó at vilji og hugur eru til. Tó vil eg við hesum ikki leggja hes- ar frændur okkara undir at hava slept endanum, men tað er so ilt at skapa ljóð fyri ti innlendska i øll- um ti harðmælta útlenska ganginum. Men av og á at verða royndir gjørdar at finna heimaord i stadin fyri utlendsk. Måltåtturin hjå svenska utvarpinum beyð i fjør summar til kappingar millum almenn- ing um svenskt orð fyri ti, sum har å landi eitur »freestyle« og her er kent undir navninum »walk- man<. Undirtekan var ófer, og uppskot komu inn í hópatali, fleiri teirra væl nýtilig, segði mær ein vin- kona mín, ið hevur starv- ast hjá svensku mál- nevndini, men nú er kom- in í starv sum málráðgevi hjá »Dagens Nyheter-, stersta blaðnum í Sveríki. Hon var biðin um at vera í nevndini, ið skuldi døma um uppskotini. Seinni havi eg frætt, at uppskot- ið, ið vinningin fekk, var barspelare. So er eftir at vita, um ungdómurin skoytir um tað. Ivaleyst áttu vit av og á at havt slíkar kappingar. Ja, hví 19 1 ikki málnevnd Vegna íkkara lýsi eg við hesum til kappingar um føroyskt orð fyri »walkman«! Vinn- ingur, umframt heiðurin, ein »walkman«! Uppskot verða at senda Foroysku málneundini, Debesar- trød, Tórshavn Aftur til grein Miu. Hon sigur, at í einstøkum før- um eydnast væl at gera nýggj orð, men í flestu før- hagtøl hevur hon grundad dom sin å? Og hvi er hon ikki so rættvis at nevna okk um illa. Hvørji urt lítið dømi um tað, sum hon heldur hava eydnast Eftir orðavali hennara hevur hon onkuntíð halgað seg mál- froðinámi, helst við meiri halli at bókmentunum. Men hon man ikki hava fylgt heilt væl við tí, sum hent er í málvísindum seinasta mansaldurin, tá it døma, ið hon ber málið saman við livandi veru (organ- ismu). Henda áskoðan ráddi leingi, men er nú langt síðan farin undir heilt. Nú er hinvegin tann hugsan frammarlaga, at málið er mannskapað samfelagsfyribrigdi, og tí er fult sambæriligt at ráð leggja um mál. »Language planning“ er nú eitt lykil- orð hjá málrektarfólki viða um heim, ikki síðst í londum, har sum tjóðmál- ini hava ikki havt nóg tremm- andum harramálum. Nú gott rásarúm fyri skulu hesi mål mennast, ongantið ov skjótt, til at lúka tey krøv, ið nýggj tíð setur mentamáli. Í hesum menningararbeiði er orða smíð sjálvsagdur táttur Mia skal vita, at tað eru ikki bara feroyingar og is- lendingar, ið eru so >heim- føddir«. Tverturímóti er tað, sum teir hóast mót- stødu og akslaypp trúliga hava gjert í hundrað ár og meir, nú í fylsta samljóði við nútíðina og framtíð- ina. Heimurin vinnur lítið við, at málini gerast ein stórur vavgreytur. Og lítil ivi man vera um, hverji mál, ið verða við sviðu- soðið á tí fría orðamarkn- aði, sum Mia sýnist at hava sum hugsjón. Tað verða so vissuliga ikki tey stóru. Tað veldst um so nógv, hverja lagnu, id nýtt orð fær. Summi doyggja í egg- inum, onnur verða aldri floygd, men so kunnu aft- ur onnur gerast fagrir fuglar, sum vit eru góð við og viðhvert stolt av at siga útlendingum, at vit eiga. Koma tey til lívs, so er vist, at tey sum frá líð- ur taka upp í seg allar tær hjámerkingar — (konnota- tiónir), ið loða uppi við samsvarandi orði í eðrum málum. Tað er ikki uttan ein spurningur um tíð og vælvild. Mia hevur einki eiri í ís- lendskum, men tað eru góðar, gamlar snildir at kenna fígginda sín, skulu vónir vera um at vinna honum neisir. Í tí máli (»latini« Norðurlanda) man Mia hava okkurt eftir at læra, tí hon kemur í full- um álvara fram við, at før- oyska nýggjyrðið gervi fyri »gear« skal vera ís- lendska orðið kerfi, sum onkur í skemti hevur bonglað til. Her undirmet- ir hon okkara mál- og stíl- Heðin Brú, ti mær vitandi (rætti meg tann, ið betur veit!) var hann fyrstur at nýta orðið gervi á prenti. Tað er í søguni »Avstadferdini« i meistara Purkhusi (1966): »Hvørja ferð bil- savninum stjórin skifti gervi, noydd- ist hann, sum næstur sat, at lyfta lærid«. Hetta er norrent fornorð, nærskylt fornenskum gearwe, sum nyenskt ættad beint nidur frå. Hetta er roynd at finna orð, sum ljóðsteðuliga ber foroysk um betur enn hitt óvirki- ligara enska orðið gear, ið samtykkir illa við for- gear er oyska stavseting og fram- burð. Íslendingar hava tikið nýenska orðið upp, men stavað tað um til go? At skrivað orðið > foroyskum hevdi ikki bor ið so væl til, tí at g í hesi stødu eftir reglunum sigur »gj« í vanligum føroysk um orðum. Sum er, mega vit hjálpast at skriva orð- ið á enskan hátt. Summi halda, at tað er í lagi, onn- ur, at tað lýtir. Tad fagur- froðiliga (estetiska) er eis- ini ein týðandi táttur í hesum, vit nevna málrekt. Um orðið gervi hevur lívs- vónir, vita vit ikki, men tað er so til sum ein val- kostur hjá teimum, sum vilja nýta tað — málrekt er eisini ein spurningur um vilja. Orðið kervi, sum Mia flekir upp í henda vavsturin hjá sær, er gam- alt arvorð í feroyskum eins væl og í íslendskum, norskum, svenskum og donskum, og er tí eingin tjóvafoli. Okkara orð kervi merkir »bundi av støri« — størur er grov- vaksið grasslag, sum varð havt til at flætta tægur og mettur úr. Í íslendskum hevur orðið fingið ný- merkingina »system«, og ta merking hava summir rættiliga tidliga eisini giv- ið føroyska orðinum eftir íslendskari fyrimynd. Bjarni Niclasen skrivar t.d. um sólkervi í bókini Rúmdin (1961). Vegakervi hevur leingi verið fast orð hjá landsverkfreðingin- um. Mia heldur, at ljómfloga er vanskapt orð. Nú er so ymist, sum eygu síggja. Tað vil so til, at eg eri »fadir« at hesum orði, og eg dugi nú einki vanskapt at síggja við hesum »alva« mínum, men kráku tykir sum kunnugt best um unga sín! Tað sýnist, sum fleiri unglingar, ið geva út tonaløg, einki hava ímóti orðinum; tað kann valla annað vera, enn at tað er komið í tørvi, so skjótt tað „slóð igjøgnum«. Annars varð tað gjørt eftir åheit- an. Tað var Sonni Smith útvarpsmaður, sum á sinni bað meg royna at finna snøgt orð fyri »com- pact disk«. Tá var hetta plátuslagið spildurnýtt og ikki komið í handlarnar nn. Tað fyrsta, ið mær rann í hug, var geislapláta ja geisladiskur, ti at tað er geisl (laser), ið kallar fram ljóðið eins og nálin av gomlu plátunum. Til stuttleika tók eg og ringdi til formannin fyri ís- lendsku málnevndini, Baldur Jónsson profess- ara, at spyrja, hvat orð ís- lendingar vóru komnir framá, men hann segði seg ikki hava frætt um hesar nýggju plátur. Eg segði honum so, hvat eg hevði hugsað mær, og leitst hon- um ikki illa á orðið, helt eg meg skilja á honum. Hann lovaði at spyrja hjá køn- um fólki, men svarið var, at hetta var alt so nýtt, at eingin hevdi enn hugsað um íslendskt heiti. Satt at siga var eg ikki fullnogdur við fyrra úrslit mítt, helst tí, at orðið diskur longu var tránýtt, eitt nú í teldu- máli (t.d. harðdiskur), og burtur úr ti høvdu vit longu gjert avleidda orðið diskil fyri >„diskettec. (Hetta var als ikki tí, at eg hevði nakað inni við orðið, sum eins og Mia av rett- um sigur, kennist fullfor- oyskt, tó at rótin liggur afturi í grikskum). Tá kom orðið floga fram fyri meg. Vit, sum hava verið við til at binda hoybyrðar, vita hvat ein floga er (í orða- Nr. 29 — 8. mars 1990 bókini stendur fløa, men nýggjari rannsóknir hava sýnt, at tað er ikki upp- runafreðiliga rætt stav- sett). Tað er ein av teim- um »plåtum«, ið verða tiknar av ella fløgurunnari rullaðar pannukeka og lagdar á reipið. Tvær ella tríggjar slíkar flogur ganga í byrð- ina. Tó at eg kanska seti meg í vanda fyri at verða til láturs, skal eg kortini nevna tað her, at hug- myndasambandið við „compact disk< kom av tí, at fløgurunnin såta er væl sjaknad og hoyggid ti tætt samanrunnid ella -stapp- að, te. »kompakt«! Á hesar smáu plåtur er nógv tilfar samankroyst. Sonna tóktist dáma orðið væl, og tað fór so smátt at koma fram. Eg minnist, at eg segði við hann, at tó at ljómfloga var ætlað til at vera sjálvt orðið, bar væl til at stytta tað, og siga bara floga í hepi, har sum eingin misfatan kundi hugsast at vera. Tí ber til at siga floguspælari eins væl og diskspælari, sum Mia skjýtur upp. Eingin orsek er til at kalla tað ljomfløguleikstol«, sum Mia spyr vid illa fjaldum háði, um tað skal eita. Men hatta kenna vit so væl: nýggj føroysk orð skulu vera long og bul- virkin, sum skemtorðið »steinoljuskvettitolsluft- innkroystari« skal vera dømi um! Til stuttleika kann eg skoyta uppi, at hetta nýggja plátuslagið nú eitur geisladiskur (stutt sagt diskur) á ís- lendskum. So vinarráð Miu um at kalla »compact disk“ DISK kundu komið henni aftur um brekku: flogugingnari sátu, saman sum onkur kundi hildið tað verið íslendskt >„tjóva- gods«! Tann góða Mia er ikki ser fyri at siga sær sjålv- ari ímóti, tá ið hon skriv- ar: »Urvalid av orðum kann aldri blíva nóg stórt“, samtíðis sum hon RA ETA