fríggjadagur 23. mars 1990síða 19

Fa sø FRE i Kann Island klåra seg uttan »peningin úr Amerika«? Fyri uml. 24 árum síðani skrivaði ein P.F. Christ- iansen grein í Dimmalætt- ing, har hann vísti á hvussu ivasamt tað kanr 10 ng ingar neyvan heldur. Tá verður vanliga ikki spurt, hvaðani peningurin kem- ur, bert hvar ein fær tann besta marknaðarprísin. Um Christiansen hinvegin hugsaði um hersteðina á Keflavíkarflogvelli, so var samlaða inntekan av henni árið frammanundan (1965) 1.5% (eitt og eitt hálvt prosent) av brutto tjóðarúrtekuni. >Nú kann brævskrivarin sjálvur meta, um íslendingar standa ella falla við hesi inntøku«, sigur Morgun- blaðið. Blaðið biður síðani Christiansen at rætta hesa misskiljing í Dimma- lætting. Tað er ikki greitt, um hetta nakrantíð varð gjørt. Tann rætting hevur í hvussu so er ikki havt stóra ávirkan, tí enn er tað vanlig áskoðan millum føroyingar, at herstødin á Keflavikarflogvølli heldur íslendska búskapinum uppi. Tað hevur verið trupult fyri íslendingar at skilja, hverji motiv eru aftanfyri hesa hugsan. Fyri nøkrum vikum síðani fingu vit endiliga eina ábending. Tá hevði Dimma lesarabræv um málið, og har sigur bræv- skrivarin: „Tað sum heldur Íslandi uppi er ikki tað, at teir eru leysir frá Danmark, tað eru amerikanararnir á Keflavíkarflogvelli. Var hesin flogvellur ikki og teir fingu leigu haðani, var neyð og elendigheit har á landi«. Hetta visir å, at søgnin um »peningin úr Amerika« verður nýtt sum eitt hent amboð í politiska orðadráttinum millum loysing og sam- band. Kjarnin í argu mentatiónini er hesin: >Tað nyttaði lítið fyri ís lendingar at loysa. Teir fingu JÚ bara amerikanar ar staðin !Vri Ganir S rgunbladi ø ð partarnar um at halda seg til veruleikan? Er tað so, at teir ikki kenna veruleikan, so er tíðin komin at lýsa hann. Lat okkum byrja við »leiguinntøkuni«. Her er veruleikin heilt einfalt tann, at einki er í NATO- sáttmálanum frá 1949 um slíkt leigugjald og íslend- ingar hava ongantíð fingið eina krónu í leigu fyri steðina. Meirilutin av íslending- um er samdur um, at hevuðsreglurnar um ís- lendskt fullveldi og sjálvs- avgerðarrætt eru hevjadar yvir fíggjarlig áhugamál. Kortini kom upp ein rersla í 70-unum, tann sonevnda Aronisman (nevnd eftir Aron Guðbrandsson, ið stóð á odda fyri henni). Hevuðsmálið hjá Aron- ismuni var at krevja leigu- gjald fyri hersteðina. Hendan rersla doyði sein- ast í 70-unum uttan nakrantíð at hava fingið undirteku í Altinginum ella millum almenningin. Hóast kjakið um hetta mál vardi meginpartin av 70-unum (og má sostatt onkuntíð hava verið nevnt í føroysku fjølmidlunum) trúgva nógvir føroyingar enn, at íslendingar krevja sínar sameindu eftir leigu- gjaldi. Inntøkurnar av herstød- ini eru tvinnandar: i fyrsta lagi inntøkurnar hjå teim- um, sum arbeiða á stødini, í eðrum lagi inntekur av verum og tænastum, ið verða seldar til steðina. Her verða nýtt hagtel frá 1951-1974, sum er tað tíðarskeið, tá ið hersteðin hevði tann stersta bú- skaparliga týdningin fyri Óli seinni tel eru lægri. Telini eru úr ritin- um »Ålmenn hagtøl« frá íslendsku Hagstovuni 1984 og tíðarritinum „Fjármálatíðindi, ið is- lendski Tjóðbankin gevur út. A) Arbeiðsinntekan. 1] tíðarskeiðnum 1951-1974 arbeiddu í miðal 1.6% av samlaðu íslendsku ar- beiðsmegini á hersteðini. Aftan á 1980 var hetta tal bert 1% (eitt prosent) av íslendsku arbeiðsmegini. Ísland : Størsti parturin av hesi arbeiðsmegi kemur av Reykjanes-hálvoynni (Keflavík, Njarðvíkum, Grindavík, Sandagerði, Garði). Í 1982 vóru 3.4% av årsinntøkunum á Reykjanes-hálvoynni for- vunnin á hersteðini. B) Handilsinntøkan. Inntøkan av útflutningi, vørum og tænastum til herstødina í tíðarskeið- num 1951-1974 var í miðal 2.0% av brutto tjóðarúr- tøkuni. Inntøkan var størst fyrstu årini (4.1% i 1951), men lækkaði seinni, serliga i 60-årunum, og kom nøkulunda i fasta legu, tå ið Olafur Jó- hannesen úr Framsóknar- flokkinum varð forsætis- ráðharri í 1971 og mynd- aði stjórn saman við vinstra flokkunum. Tey endaligu telini viðv. handlinum eru keortini lægri, tí íslendingar keypa sjálvir verur og tænastur frá hersteðini. Útflutning- urin til hersteðina hevur ligið á so lágum steði, ikki tí íslendingar ikki vilja selja meira, men tí ameri- kansku hersteðirnar tradi- tionelt innflyta næstan alt, tær nýta, úr U.S.A politikarar hava uttan mun til flokk og stevnuskrá altíð mett tað vera umráðandi at skilja millum islendskt virksemi og virksemi, ið verður útinnt í Íslandi sum partur av NATO- sáttmálanum. Steðan hjá ollum flokkum er hendan: Ísland er eitt sjålvstødugt ríki, sum hevur loyvt sín- um sameindu at hava her- stød í landinum yvir eitt ávíst tíðarskeið treytað av formligum semjum og sáttmálum, og uttan at krevja gjald fyri tað. Sum demi kann nevn- ast, at tíðliga í 60-unum var tann 50 km landsveg- urin millum Reykjavík og Keflavík lagdur við be- tongi. Hetta var eitt hitt stersta tiltak í íslendsku samferðsluseguni nakran- tíð. Amerikanarar bjóð- aðu sær til at fíggja vega- gerðina, tí vegurin hevði strategiskan týdning fyri flutningin á landi. Íslend- ingar tóku ikki av. Táver- andi ríkisstjórn vísti á, at vegurin einki hevði við hersteðina at gera — hann var —>innanrikismål og måtti gjaldast av islend- ingum. Hetta er bert eitt dømi um iløgutilbod, is- lendingar hava fingið frá amerikanarum vegna her- stødina. Øll slík tilboð hava verið havnað uttan eitt: amerikanarar fingu loyvi at gjalda ein part: av Leifssteð, tó nógv minni enn teir hevdu bjóðað sær til. Í eini roynd at steðga amerikansku mentanar- ávirkanini varð ameri- kanska sjónvarpið, sum í nøkur ár sendi uttan gjald Íslendskir Íslendingar hava ongantíð fingið eina krónu frá Nat ella USA fyri tergu av Keflavíkarstóðini skriva tey bæði Edvard Jónsson og Auðbjórg Torsteins.- dóttir í einum aftursvari til lesarabræv í Dimma- lætting herfyri. jer meginpartin av 1siend- ingum, stongt og gjørt um til lokalt kaðalsjónvarp Bert ein partur av ti ar- beidi, gjørt verður á Kefla- víkarflogvelli hevur sam- band við hersteðina. Um- framt at vera NATO-steð er Keflavík ein altjóða flogvellur fyri sivila og handilsliga flogferðslu. Øll islendska uttanlands- flogferðslan uttan Føroya- flúgvingin fer fram 'að- ani. Sjálvt um amerikan- arar tóku seg burtur í dag, fór flogvellurin og alt Mið- nes-økid framhaldandi at hava stóran tydning sum miðdepil fyri flogferðsl- una millum N-Amerika og Europa, fyri veðurtænast- una í Norðuratlantshavi- num, fyri bjarging og eftirlit. fyri arbeiði við al- tjóða radarsteðir, sivilar og hernadarligar, fyri is- lendsku olju-goymslurnar 0.s.fr. Var „neyð og elendig- heit< í Íslandi, um her- steðin ikki var har? Tað velst um, hvussu ein de- finerar hesi hugtekini. Neyð og elendigheit eru nevniliga ikki so nógv eitt búskaparligt fyribrigdi sum eitt sálarligt og hug- sjónarligt. Stigið av fá- tækradømi sigur ikki so nógv um stigið av elendig- heit. Veruliga elendigur er bert tann, sum livir uttan vón um frælsi. Kollektiv neyð í Íslandi er stórt sæð ókend aftan á avtekuna av kongaliga einahandlin- um. Búskaparlig framstig vórðu gjørd stigvist igjøgnum øll årini, islend- ingar fyrireikadu loysing. Skaldskapurin og bók- mentirnar frá hesun íðarskeiði visa so avgjørt ikki å nakra elendigheit millum íslendingar, hóast teir ongan pening fingu úr útlondum. Teir kendu seg rættiliga væl, teir gomlu, og vóru púra leysi. av tjodskaparligum undir- lutakenslum. Tá tosað verður um pen- ing, íslendingar hava fing ið ella ikki fingið úr út- londum, er tað ein óreingi- lig sannroynd, at Island eina ferð tók ímóti stuðuli úr Danmark. Hetta var seinast í 1700-talinum, tá ið fólk doyðu í túsundavís kring alt landið aftan á ógvisligastu náttúruvan- lukkuna i heiminum i nýggjari tíð, Skaftár-eld- gosini. Tá ið danski kong- urin hoyrdi vánatíðindini, sendi hann í knappligum herðindum av samhuga heilar 350 ríksdálar til >de arme stakler udi Island«. Seinni fingu islendingar høvi til at endurgjalda hesa stórfingnu gåvu. Tað var í 40-árunum, tá ið dan- ir vóru illa fyri aftan á seinna heimsbardaga. Peningur var savnaður inn til frama fyri tey neyð- støcdu í Danmark. Aftan á nakrar vikur kundu ís- lendingar senda niður samsvarandi 100 millión kr. í nútíðar donskum pen- ingi. Onkursvegna varð hendan innsavning tagd burtur í donsku fjelmiðl- unum. Sjálvt tilkomnir danir og feroyingar ke a sum av torvheiðum, tá ið teir hoyra um hana í dag. Auðbjerg Torsteinsdóttir Edvard T. Jonsson