hósdagur 5. apríl 1990síða 10

Síða 10 Skulin og vit Skulu vit uppfylla endamálsgrein fólkaskúlans, mugu vit skipa skúlaarbeiðið soleiðis, at heildarmenning barnsins fær betri sómdir enn veruleikin ofta er í dag. Tað er meira ein spurningur um hugburð hjá foreldrum og lærarum, ja í samfelagnum øllum, enn tað er ein spurningur um pengar, løn og undirvisingartilfar skrivar Thorben Johannesen, deildarleiðari á Lands- Á * nr A 7 skúlafyrisitingini m.a. í sjónarmiðnum í dag. Nú er so mikil esing um skúlan í summum bleðum, at tað kanska er vónleyst at skriva eina sakliga grein um, hvat endamálið við fólkaskúlanum er. Tað var kanska betri at skriva okk- urt um, at tað ikki er landsskúlafyrisitingin, men politikararnir og harvið veljarar- nir, ið hava gjert av, at skúlaverkið skal spara, landsskúlafyrisitingin ikki telur 60 FAR fólk, sum formaður lærarafelagsins sigur frá í bleðunum, men bert 34 (ikki øll í heilum starvi), harav 19 arbeiða Á fólkaskúlan. Av hesum 19 eru 6 ráðgevar, sum ikki allir arbeiða fulla ið, og sum lærarafelagið hevur ynskt ta skulum og lærar m er so ore at tað so kortini er órímiligt, at áleggja fólkaskúlanum so stórar spar ingar, tí tað er ikki hann, ið stendur fyri tí mestu ovurnýtsluni í samfela g num, at skúlar ikki eru óproduktiv virki, tí tað eru teir, ið leggja tað kunnleika- steðið. sum alt samfelagið, eisini tað sokallaða vinnulívið, skal byggja á, við eðrum orðum: skúlarnir hoyra uppí vinnulívið men at sjálvandi okkurt má vera galið við vitan og kunnleika, t.d. rokni kynstri og metingarferleika, tá ið vit kunnu hava fingið upp í lag at vaðað út í tað óferi, vit nú eru í (ella rættari: tá ið tað hevur borið til hjá nøkrum fá- um oddamonnum í vinnulívi og poli- tikki at villa eitt heilt fólk út í hetta oførid), — at vit ikki sleppa lættari úr óferin- um við at skerja skúlaverkið og so- statt lækka kunnleikasteðið hjá fólkin- um, - at kjakið tó fyrst og fremst eigur at snúgva seg um dygdina av undirvísing og tínæst nøgdina. Kanska er bjargingin júst at finna í okkara barnaskúlaskipan, um hon fæst at virka eftir tí endamálsorðing, sum hevur staðið sum yvirskrift yvir fólkaskúlanum síðani 1979. Tí har stendur nakað um, at at skuiin skal geva børnunum kunn- leika og læra tey at málbera seg bæði í talu, skrift, leiki, list, t.v.s. læra tey at nýta allar menniskjans samskiftis- hættir, at skúlin skal ekja hug teirra at læra og hjálpa teimum til at vera gagnlig og sjålvstødug menniskju í heimi og sam- felag, at Sskulin Skal fremja andsfrælsi og St nanna millum og ge bernun im eina kristna og sidalagsliga upp ring, at skúlin skal menna barnsins lvsálit og álit á teir meguleikarnar eru í mannafelagsskapinum, at skúlin skal venja bernini til sjálv- støðuga meting og stødutakan og til at royna teirra hugflog, og at skulin skal fyrireika børnini til at liva við í og vera við til at taka av- gerðir undir felags ábyrgd í einum fólkaræðisligum samfelag At hugsa sær, hvussu samfelagið og samfelagsstýringin hevði sæð út, um henda endamálsgrein skúlans hevði verið uppfylt! Ja, nógv verður gjert fyri at tann parturin, ið snýr seg um kunnleika og fimi verður uppfyltur, og somuleiðis við tí um málbering í talu og skrift, men hvussu við ellum hinum? Hvussu heyði verið um politikarar okkara og vinnulívsmenn/kvinnur frá barnsbeini av hevdu verið fyrireikað til at »liva við í og vera við til at taka avgerðir undir felags ábyrgd í einum fólkaræðisligum samfelag<? Fyri ikki at tala um hatta við hugflogi, ands- frælsi og sjålvstødugum metingum! Og tå id politikarar og vinnulívsfólk skulu »veljast« út millum okkum øll og av okkum ellum, so eru hasi ferleika- krev sjálvandi at seta okkum ellum. Hvussu fæst hesin dreymurin um upplæring/skúla til veruleika? Greiðast er kanska, um vit skoða enda- málsgreinina undir tveimum sjónar- vinklum, sum kortini ikki í tí dagligu upplæringini kunnu skiljast sundur. Annar sjónarvinkulin er kunnleiki, annar er hugburður. Kunnleiki er vitan um teg sjálvan og tann umheim, tú skalt liva og virka í, og kann aftur fat- ast sum tvinni eki: 1) nøkur mentanar- amboð, tú skal duga at brúka, til tess at liva í okkara mentan: lesing og tekstgreining, skriving, rokning, tekn- ing, myndagreining, teldunýtslu, sangur, fremmandamál, osfrv. 2) innlit i søgulig, landafreðilig, náttúrufreði- lig, átrúnaðarlig og onnur mentanarlig viðurskifti. Hesi bæði kunnleikagkini eiga ikki at skiljast sundur, tann besta fatanin og læran fæst, um tú lærir at brúka mentanaramboðini við at brúka tey til at fáa innlit í tey viðurskifti, sum tú eigur at hava innlit í. Men í vanliga skúladegnum verður ofta meira skilt sundur millum kunnleikaøkini enn gott er, ofta so mikið nógv, at bernini (og lærararnir sjálvir) hava ilt við at fáa ta heildarfatan av tilveruni, sum er ein fyritreyt fyri at vera virkisfúsir limir í samfelagnum Hin sjønarvinkulin, kann so sjálvandi ikki koma inn sum eitt evni ella ein lærugrein afturat øll- um hinum, tað hevði bara gjørt fløkj- una verri og heildarkensluna minni. Men tað er skipanin av dagliga arbeið- inum og dámurin, arbeiðslagið, hug- flogið, virkishugurin og trivnaðurin í gerandisdegnum, sum eru við til at skapa hugburðin. Skal barnið t.d. læra ein hugburð, ið er merktur av ands- frælsi og tolsemi, má tað meta ands- frælsi og tolsemi í skúlanum. Skal barnið læra at taka avgerðir undir fe- lags ábyrgd í einum fólkaræðisligum samfelag, so má dagliga skúlaarbeiðið verða skipað so, at børnini eru við til at leggja alt til rættis og gera av arbeiðið og arbeiðsgongdina. Soleiðis kundu vit hildið á við at nevna ell tey punkt, sum nevnd eru í endamálsgrein fólkaskúl- ans, og sum snúgva seg um hugburð barnsins. Men henda sundurliðingin av ar- beiðsgongdini er eitt mistak, sum ikki bara skúlin ger seg sekan í; tað er ser- merkt fyri arbeiðshugtakið í ídnaðar- samfelagnum. Heimsspekingar plaga at lýsa hug- takið „arbeiði“ í 4 pørtum: Avgerðin: hugbu rður. Nr. 49 — 5. apríl 1990 sjónarmi jónarmið hvat skal gerast, skipanin: hvussu skal tað gerast, útinningin: at gera tað, og eftirmetingin: hvat er tað vert, hvat nytta ella dugur er í tí. Í einum einfaldum samfelagi, ella tá ið tú gert eitt arbeiði fyri teg sjálvan heima við hús, ræður tú vanliga yvir ollum hesum 4 pertunum og fullferir teir sjálvur, men í ídnaðarsamfelag- num eru hesir 4 partarnir býttir út á 4 ymiskar persónar, stovnar ella samfe- lagsbólkar: Nevndin fyri virkið ella stjórin gera av, hvat skal gerast; ar- beiðsformenn gera av, hvussu tað skal leggjast til rættis (meguliga í samráð við stjóra ella arbeiðara); arbeiðarin ger arbeiðið; og kundin, keyparin ella marknaðurin gera av, hvat tað er vert. Í skúlanum er lagið tað sama: lesi- ætlanin ger av, hvat skal gerast; lærar- in skipar arbeiðið og ger uppgávur til næmingin; næmingurin útinnir arbeið- ið og lærarin ella próvdómarin gera av, hvat tað er vert. Henda sundurtægingin av arbeiðs- hugtakinum er við til at gera samfelag- ið ódemokratiskt, ósamanhangandi og ósolidariskt, men hevur ávísar fyri- munir, tá ið ræður um framleidslunøgd og framleiðsluskjótleika. Í skúlanum, har barnið skal læra at fata saman- hangin í tilveruni og samfelagnum, er hetta sundurbýtið beinleiðis skaðiligt. Tað fremur í nógvum ferum skjótari innlæring av ávísum avmarkaðum kunnleikanøgdum, men heildarfatanin og -kenslan eru ikki til stadar, og ti hvørvur arbeiðshugurin. Í idnadarar- beidi verdur arbei kompen- seradur vid løn pening, andi Ønin fyri skulaarbeidi er so óítekilig, at børnini hava ilt við at síggja hana. Ti munnu einastu ráðini til tess at uppfylla alla endamálsgrein fólkaskúl- ans, bæði kunnleika-partin og hug- burðs-partin, vera, at skipa skúlaar- beiðið soleiðis, at heildarmenning barnsins fær betri sømdir enn veruleik- in ofta er í dag. Tað er meira ein spurn- ingur um hugburð hjá foreldrum og lærarum, ja í samfelagnum ellum, enn tað er ein spurningur um pengar, len og undirvísingartilfar. Eg sleppi kortini ikki frá einum iva- Spurningi, sum melur mær i heysinum: Munnu øll i veruleikanum ynskja at menna hugburðin á hesum eki? Munnu ell — og harvið allir politikarar — av hjarta ynskja sær eina tjóð, sum sýnir hugflog, livir við í, hevur innlit og tekur medábyrgd í samfelagnum? Thorben Johannesen. 8