hósdagur 17. mai 1990síða 9

Nr. 73 — 17. mai 1990 Undir hverjum umstødum vil ; ein gjaldoyrislækkan kunna bøta um støduna i Feroyum! I Sjónarmiðinum í dag ger Karl Nolsøe, cand. scient % viðmerkingar til fíggjarstóðuna i Føroyum. Føroya núverandi løgmadur skal sam- bært einum føroyskum blad hava sagt, at búskapar- og figgjarvidurskifti i Før- oyum hesi seinastu árini hava verið sum áhaldandi devaluering, gjaldoyra- minking, lækkan. Tað er tí áhugavert at hyggja at, um Feroyar hava meguleika veruliga og formliga at fremja eina krónuvirðis- minking. Tað at danski tjóðbankin letur gera seðlar við føroyskum teksti og mynd- um, broytir ikki tann veruleika, at hetta er danskt gjaldoyra, beint sum teir seðlar, ið hesin sami banki letur gera við donskum teksti og myndum, og at einans danska stjórnin, danski tjóðbankin, kunnu broyta virðið á hes- um seðlum uttan mun til. um teir hava feroyskan ella danskan tekst og mynd- ir. Í mong ár hevur danska og harvið eis- ini sonevnda feroyska gjaldoyra verið so tætt bundið at týska gjaldoyranum, at tað flytir seg saman við hesum. Millum annað tí at Vesturtýskland steðugt hevur áhaldandi stórt út- lendskt gjaldoyraavlop sum úrslit av útflutningi, ið stødugt er sterri enn inn- flutningurin, hækkar týska og harvið danska gjaldoyra í virði, tað revaluerar, virðishækkar í veriuleikanum. Hetta er tað evugta av devaluering, virðislækking. Útflutningurin verður sostatt dýrari í útlondum og innflutn- ingurin bíligari heima og skapar harvið trupulleikar fyri útfiutningi og lætta fyri innflutning. Ásetanin av býtislutfallinum millum ymisk gjaldoyru er politiskur spurning- ur og hevur ávirkan á handilin. Tá ið kostnaðarlegan í einum landi stødugt forir hall við sær í uppgeðini fyri verur og tænastur á gjaldsjavnanum, kann ein gjaldoyralækking koma upp á tal. Nakrar fyritreyti fyri at hon kann gjøgnum førast við góðum úrsliti eru: 1. Hákonjukturur í ðrum londum. 2. Ikki arbeiði til allar hendur í egnum landi. 3. Eftirspurningselastiteturin á egnum verum í åtlondum størri enn 1. 4. Eftirspurningselastiteturin á inn- fluttum verum á heimamaknaðinum sterri enn 1. 5. Ongi móttiltek frá eðrum londum so sum gjaldoyralækking ella diskrimi- nering mótvegis tí landinum, ið lækk- ar gjaldoyra. 6. Møguleiki fyri at økja egna fram- leiðslu, uttan at hetta fær nýtslu + ílegur at vaksa í sama mun. 7.Stjórn sum hevur vilja og evni at grípa regulerandi inn fyri at halda fast um tey positivu úrslitini sum longst. Gjaldoyralækking fær kursirnar á fremmandum valuta at hækka, hvat ið merkir lækking av prís- og kostnaðar- leguni innlendis samanborið við onnur lond. Harvið verður tað lættari at kappast við útlendskar verur bæði burturi og heima, soleiðis at umsetningurin á út- flutningsmarknaðinum veksur, meðan innflutningurin minkar. Við ávísum prísum fastsettum í krón- um, verða tær útfluttu verurnar bíligari í fremmandum gjaldoyra enn tær vóru frammanundan gjaldoyralækking- ini. Harvið er ikki sagt, at teir fora meira valuta heim. Tað veldst um, hvert eftir- spurningselastiteturin á egnum verum á uttanlands-marknaðinum er sterri enn 1, soleiðis at lægri prísur ferir við sær sterri úrslit av prís X negd enn áð- ur, tá ið prísurin var hægri. Nú kostar tann innflutta veran meira í innanlanda peningi. Um nú innanlanda eftirspurnings- elastiteturin á útlendskum verum er sterri enn 1, so vil marknaðurin verða partvíst forsyrgdur við at innanlanda verur (substitutt) koma í staðin fyri tær innfluttu, partvíst við at landið sjálvt fer undir at framleiða verur, ið fyrr máttu keypast uttanífrá. Gjaldoyralækkingin ber í sær størri inntekur hjá útflutningsvinnuni og hægri prísir á innfluttum verum, sum aftur ber í sær sterri eginframleiðslu til heimamarknaðin. Tann sterra framleiðslan, og saman við henni størri inntekan, skapar størri eftirspurning eftir innfluttum verum, bæði ráverum og brúksverum. Gjaldoyralækkingin ferir meira ar- beiði og sterri framleiðslu við sær uttan at tað harvið er sagt, a arbeiðsútreiðsl- urnar verða sterri. Hetta er treytað av, at nóg mikið er av arbeiðsmegi. Tann samlaða inntekan veksur. Útflutningurin veksur. Arbeiðið verður til fleiri og fleiri hendur. Eftirspurningurin eftir brúksverum veksur, í fyrstani mest eftir vorum av heima uppruna. Gjaldoyralækkingin ger, at innteku- býti verður meira misjavnt. Útflutningsvinnuvegirnir geva meira av sær. Innfluttar verur og substitutt fyri tí- líkar eru blivin dýrari. Arbeiðslenirnar fara ikki upp við ein gang alt fyri eitt, og tey fastløntu eru ikki fer fyri í skundi at laga sínar inn- tekur eftir teirri hækkaðu kostnaðar- leguni. Sum heild er reallønin niðurfarin. Finst automatisk lenregulering, vil hetta bera lenarhækkingar við sær. Annars vilja arbeiðsmanna- og kvinnufelegini so við og við royna at trýsta lenirnar uppeftir. Við teimum veksandi inntøkunum veksur eisini eftirspurningurin á heima- marknaðinum eftir verum, bæði egin- framleiddum og innfluttum. Tað verða færri arbeiðsleys. Eftirspurningurin eftir innfluttum verum veksur somikið, at nettovaluta- vinningurin minkar burtur aftur. Í teirri stødu, ið higartil er viðgjed, hava vit hugsað okkum til, at ikki øll fólk hava arbeiði, at tað finst nakað av arbeiðsloysi í fyrstani. Inntøkuvøksturin kemur at vísa seg við, at fleiri fáa arbeiði. Skera vit gjaldoyra niður, meðan vit hava arbeiði til allar hendur, fáa vit sterri eftirspurning eftir arbeiðsmegi og eðrum framleiðslufaktorum, hvat ið førir lenglíðing við sær, fyrst sum svartbersloysnir og síðan við hægri sáttmálabundnum lenum, uttan at tað harvið er givið, at meira verður fram- leitt. Tann ekta framleiðslan verður bara nominel, ger seg galdandi sum lenar- og príshækking, ell kostnaðarlegan otar seg uppeftir. Tann sterri eftirspurningurin á heimamarknaðinum eftir egnum verum ger, at framleiðslufaktorar verða fluttir frá eksportframleiðslu til heimamarkn- aðarframleiðslu, og av hesum stendst minni útflutningur og sterri innflutn- ingur. Um tað almenna hevur fult tamar- hald á steðuni, kann ein gjaldoyralækk- ing í eini stødu sum hesi seinnu, vit hava vidgjørt, møguliga fáa framleiðsl- una at veksa sum frálíður gjøgnum rationalisering og effektivisering av kapitalútgerðini og umskúling av ar- beiiðsmegini. Ein gjaldoyralækking í eini tíð, tá ar- beiði er fyri ellum ella næstan ellum hondum, ger tað neyðugt hjá tí al- menna at koma við tiltøkum, ið miða ímóti at uppsúgva teir »vandamiklu« pengarnar. Tað man neyvan tæna nekrum enda- máli at lækka gjaldoyravirðið í eini steðu, har øll hava arbeiði, serliga tå hugsað verður um, at tað ofta ber við sær, at býtislutfallið versnar mótvegis útheiminum, av tí at hesin nú krevur eina sterri negd av útflutningsverum enn frammanundan sum gjald fyri ávísa negd av innflutningsverum. Men hetta er tann upprunaliga ætlanin við gjaldoyralækkingini, tí soleiðis verður tað lættari at sleppa av við útflutnings- veruna, og hetta skal so geva sterri valutavinning av sær. Aðrir og eðrvísi virkandi útvegir kunnu eisini brúkast, tá ið tað ræður um at vinna á trupulleikum við gjalds- javnanum. Men krónuniðurskurður verður ofta tikin fram um aðrar, av tí at hann vanliga ikki rakar nakað einstakt land og soleiðis ger mismun, men virkar á breiðum grundarlagi, fær tamarhald á næstan øllæum útreiðslum á gjalds- sjónarmið javnanum og økir um inntøkuna av út- flutninginum. Tey lond, sum selja vørur, id lættliga kunnu framleidast í ti landi, sum lækk- ar gjaldoyra, koma at kenna sviðan ser- liga meint, meðan onnur lond, hvers út- flutningsverur hava ein elastiskan eft- irspurning, ikki verða rakt so meint. Tá ið eitt lítið land, sum keypir og sel- ur verur í nógvum londum og hvers við- urskiftivið tey einsteku londini tí í flestum førum bert er ein lítil partua av umsetninginum hjá hesum, lækkar gjaldoyra sítt, so vil hetta landið sum oftast, í hvussu er í fyrstani, veksa hóp- in um samlaða útflutning sín, áðrenn hetta fær framleiðarar og útflytarar í viðkomandi londum at krevja tiltøk sett í verk móti tí landinum, ið lækkaði gjaldoyra. Fyritreytin fyri, at ein gjaldoyra- lækking kann geva væleydnað úrslit, er hákonjukturur hjá samhandilslondum og at ikki eitt ella fleiri av teimum beinanvegin fremja móttiltek við sjálvi at lækka egingjaldoyravirði. Hóast eins egnu tiltøk iki eggja samahndilslondu- num til at gera mottiltøk, kann tað tykjast avmarkað, hvat ið eitt lítið land kan fáa burtur úr í spardum valuta, um stórur partur av innflutninginum er rá- verur, ið eru neyðugar bæði fyri út- flutnings- og heimamarknaðarídnaðin. Í tí sum her er sett fram hava vit hugs- að okkum, at gjaldoyralækkingin er framd, meðan hákonjukturur ræður í hinum londunum. Um so er at teir innanhýsis trupul- leikarnir við gjaldsjavnanum koma av lækkandi konjukturi og tverrandi eftir- spurningi í teimum londum, sum ein vanliga rekur samhandil við, so er neyvan væntandi, at ein gjaldoyra- lækking fer at fáa tað ætlaðu ávirkan, tí tað er væl hugsandi, at hini londini fara at fremja móttiltek fyri at verja seg ímóti framdu gjaldoyralækkingini í tann mun hon skapar teimum menbog- ar. Í hesum feri sum í so mongum ræður um at vera fyrstur. Hvussu árinið verður í eðrum londum veldst partvís um veruslagið, partvís um hvussu stórur marknaðarparturin í tí einstaka landinum er. Hvat ið fiskaútflutninginum viðvík- ur, so er tað einstek lond, ið eru hevuðs- keyparar av teimum týdningarmestu veruflokkunum. Veran kann uppfatast sum foredlað råvøra, sum, av ti at hon má sigast at vera neyðsynjarvera, er minni viðkvom fyri minkandi keypiorku í eðrum lond- Framhald á síðu 10 Síða 9