hósdagur 14. juni 1990síða 11

Nr. 91 — 14. juni 1990 Umhvørvisverndar felag. Hann vísir her á nakrar av teimum mongu vandum og hóttanum, føroyska umhvørvinum eru fyri - men fegnast samstundis um at fóroyingar nú eru farnir at taka hesar vandar í álvara Eg fari at siga eitt sindur um, hvat Før- oya Náttúru- og Umhvervisverndarfe- lag hevur sett sær fyri at arbeiða við, fortreytir fyri, at felagið varð stovnað, hevuðsmálini, sum frammi hava verið, og nakað um framtíðarætlanir. Feroya Náttúru- og Umhvervis- verndarfelag — vanliga stytt F.N.U. — varð stovnað Grækarismessudag 1980, so tað hevur 10 ár á baki. F.N.U. hevur til fremstu endamál: at varðveita og verja náttúruna og um- hvervið, ásannandi, at eitt samfelag av plantum, djórum og menniskjum sam- an við sínum lívrunna og ólívrunna um- hvervi er fortreytin fyri ellum lívi á jerðini. Fyri at skilja fortreytirnar, fara vit aftur til 1973, tá oljuprísurin fleirfald- aðist, og oljukreppan tók seg upp. Tað førdi stórar rembingar við sær. Leitað varð eftir eðrum orkukeldum enn olj- uni. Fleiri vatnorkuætlanir vóru frammi í Føroyum. Serliga vóru tað ætlanir við Eiðisvatn og Fjallavatn, sum komu til umreðu. Spurnartekin varð sett, um rætt var við hesum ætlanum. Orku- stevna varð hildin, og víst varð á, at vatnorkan bert kundi nøkta ein lítlan part av orkutervinum. Vatnorkuverk- ini góvu okkum tá 3 prosent av saml- aðu orkunýtsluni. Ein arbeiðsbólkur gjerdi árinskann- ingar, og úr hesum arbeiðsbólki kom ætlanin at stovna Feroya Náttúru- og Umhvervisverndarfelag, F.N.U. Tað var sostatt náttúrligt, at F.N.U. ta fyrstu tíðina legði seg út í kjakið um útbygging av Eiðisverkinum. Fram kom, at væl bar til at byggja hægri uppi, so meiri orka fekst, sjálvt um vatnmongdin var minni. Harvið bleiv árinið á umhvervið eisini minni. Eiðisverkið varð útbygt eftir upp- runaligu ætlanini, so sjónarmiðini hjá F.N.U. vunnu ikki frama. Var alt so til fánýtis? — Vit halda av- gjørt ikki. Kjakið fór eisini fram um útbygging av Fjallavatni. Tað liggur lágt, so stór- ar vatnmongdir skulu til, fyri at vinna nakra orku. Tí skuldi ógvuslig byrging gerast, og alt mýrulendi og slættarnir fram við vatninum høvdu farið undir kav. Saman við lendinum við Eiðisvatn hevdu vit mist tey áhugaverdastu mýrulendini, vit eiga í Feroyum, og harvið mist áhugaverdan part av plantu- og djóralívinum í Feroyum. Sárið í Vágoynni hevði verið ógvus- ligt. Nógv vatn hevði verið tikið frá Sjatlá, so útskiftingin av vatninum í Leitisvatni hevði minkað hættisliga. Tað eydnaðist at vekja so stóran áhuga, at Vágafólk sektu um at fáa Fjallavatn friðað. 1986 viðtók Yvirfridingarnevndin, at Fjallavatn skuldi friðlýsast. F.N.U. hevur verið nógv frammi í við- gerðini av brennisteðunum. Tá tað snýr seg um dálking, skilja vit millum tað, sum lýtir, og tað sum er vandamikið. Tað, sum lýtir, kann vera plastikk, sum liggur og rekst, burturkastaðir bil- ar, fløskur og mangt annað. Skaðiligt kann vera akkumolatorar, blýggj, máling, heilivågur, skordýra- gift sum DDT og annað. Mangt bæði lýtir og er skaðiligt. Fleskur brotna, í bilinum er olja, blýggj, måling og annað. Sjálvt teð gerast vandamikil, har tað- að verður meira enn umhvervið tolir. Ovurtaðing á vetnum og firðum gevur so ógvusligan vekstur, at alt, sum and- ar, kevist í oksygentroti. Brenna vit burturkastið, hvervur tað ikki, men umskapast. Ein stórur partur fer út í luftina, tað mesta broytt til kol- tvíiltu og vatn, men eisini so mangt annað. Svávul verður bundið at vatni og regni niður aftur sum svávulsýra, ið týnir skógir, lívið í vetnum og ger skaða aðrar vegir. Ymisk evni, eitt nú "af Ólk eru farin! at rakna við Sjónarmiðið í dag er talan id Óli Mikkelsen helt á umhvørvisfundinum á Hotel Borg herfyri, har hann greiddi frá søguni og virkseminum hjá Føroya Náttúru- og ymisk plastevni, gera dioxinir, sum eru eitrandi. Við tí ógvusliga ektu orkunýtslu, vit hava, har nógv olja verður nýtt, økist mongdin av koltvíiltu í luftini, so vakstrarhúsárinið broytist. Hitin á jørdini økist og veðurlagið broytist. Tá brent er, hava vit eskuna eftir, og har kann mangt skaðiligt vera í, kik- silvur, kadmium, blýggj og annað. Vit eiga at minka um tað, sum fer á brennisteðirnar, og fáa so nógv sum til ber aftur í natúrliga ringrás. Endurnýtslustevna varð hildin í februar 1987. Dentur varð lagdur á at skilja burturkastið. Tá verður so nógv, ið kann nýtast aftur. Eingin grund er at beina fyri fleskum. Pappír kann nýtast aftur. Lívrunnin evni kunnu fara til feði hjá dýrum, ella goymast, so tey verða mold aftur. — Sjálvt plastevni kann endurnýtast. Tað eru nógv onnur dálkingar- og friðingarmál, F.N.U. hevur roynt at ávirkað, eitt nú friðing av svartfugli, atomreaktorin í Dounreay, og oljudálk- ing. — Seinasta fiskastykkið á Tveroyri er vorðið friðað. — Smá mál hava eisini týdning. F.N.U. ætlar framyvir at hava enda- málið fyri eyga: at varðveita og verja náttúruna og umhvervið. Vit vilja stuðla eftir førimuni og orku. Í figgjarorku megna vit ikki nógv, hava limagjaldið at arbeiða við. Styrkin má koma aðrar vegir. Stuðla nóg nógv arbeiðinum við um- hvervisspurningum, rakna politikarar- nir við, og so kann okkurt fáast á skaftið. Heildarætlan fyri allar Feroyar ar- beiða vit við. Bygdaplanir eru vanligir og óivað ein hjálp. Meginparturin av Feroyum er uttanfyri hesar bygdaplan- ir. Alt eigur at samskipast. Ætlað verð- ur um, hvat skal nýtast til dyrkilendi, —— —— A nýggj havnaleg, byggilendi til sethús og idnad. Hvar eiga tyrvingarplássini at vera. Hvar er best at hava flogvøll? Hvørji sterri eki skulu friðast burtur- av, og hvat skulu vit verja í ti smáa. Rekt av daláum og getum hava vit áður arbeitt við, og taka vit henda tátt uppaftur. Har velt verður, eru áirnar ikki at kenna aftur. Geturnar eru burt- ur ella ógongdar fyri stikum. — Hósk- andi geil eigur at vera gjørd gjøgnum dalarnar, og gongt má vera eftir getun- um. Ferðamannavinnuni ætla vit sam- starva við. Vit unna øllum at síggja okkara prúða land, men ansast má eftir eggja- og fuglatjóvum, og teimum, sum gera skaða á annan hátt. Skelkað vórðu vit upp undir seinasta val, tá innslag til tunnil undir Vest- mannasund varð sett í gongd. Hetta hendi á áður friðaðum eki, men vísti seg nú, at yvirfriðingarnevndin hevði givið loyvi til arbeiðið. Vit mótmæla hesum. Ein friðlýsing má hava ávíst virði, ' vera galdandi í ávíst áramál ella styrkj- ast á annan hátt. Ber til at avtaka eina friðlýsing í eini handavend, er hon einki verd. Skal Fjallavatn rúka upp undir næsta val? Slíkt ber ikki til. Samanumtikið vil eg siga, at fólk flest eru við at fáa eyga á, at um- hvervismál skulu takast í álvara. Teir ráðandi halda umhvervisstevnur í heil- um. Tað tykist, at allir vita so væl, hvat hini skulu gera. Ger umhvervisárið, at vend kemur í, so hvert land, hver fyritøka og hver einstakur minkar um dálkingina, so eru vit komin á rætta kós. Óli Mikkelsen