leygardagur 4. august 1990síða 18

tíðindablaðið Nr. 118 — 4. august 1990 Hvor vil forsvara tey útkoyrdu orðini? Eg havi við allarstersta ið tað orðaskiftið im málið, sum verið hex lødunum. Mær tykir tl i r IV í rætt hvor sínum lagi Málið má rekjasi tað r t € KKI UDD é £ SK » % i % x i x k« í ( (0: y y 1 t t ð í Kanski V IKE Y x I no ileggja rt Spurningur min I Hava vit råd Í á so nógv og hent orð? Kunnu vera hesi orð tyrtuttan toruttan be draga, bedriva, bedøn bedåra, befalla befólka, be- frukta, begrava, beflågva, begripa, begrunda, behaga, be handla, beheva, beskeð beskeðin osfr.? Tey gomlu siga »Befalla te g l Harrans hendur!< er ðít tað nakað ál Komið í min breiða favn, segði forførarin si } P ) Ku ð ikt ( if » esi orð ið r sa ð ødru nøguielk ; 90 høvdu skúlanæmingar og onnur folk sjál nnað valt Og so tað aft at: Fara ikki alt ov nógvar nvansur fyri ————€G—————— Framhald av síðu 17 ingarnar umframt at meta um konsekvensirnar. skuldu hesir droymt um at ignorerað marknaðar analytisku »anføring nar< og so »antydningar nar< sum td. hetta at keyparin í letuni elskar toskapylsu og hvussu stóran týdning keyparin leggur á at nettup henda kvotan (av toskapvylsu) verður nektað, um somu tíð sum tú eisini fært at vita, at stórar goymsluút- reiðslur kunnu standast av at fáast við aðra fram- leiðslu, skuldi tú funnið uppá nakað so vanvittugi sum t.d. at gjørt annað enn tað tú soleiðis antvdn- ingsvis hevur fingið boð um at gera. Tað, sum eg meini við, er við tykkum, ið stýra flakavirkisleiðsl- unum, tað er tað, ið meint verður við, tá sagt verður FØROYSK VINNULIVS- STYRING Umboðs- mannaráðið og hverkra- tak tess — Og so lívslygnin... Fad er hetta slagið. ið sit bæði ti lóggevandi. t samfelag. hesir, ið gjørdu seg inn á persónliga fræls d, tá teir góvu politisku lakajun sínum (yvir nevnd og stjóra} boð um við einari kunngerð frá fyrndini steðga eitt nú Hera Hjelm, o hava ognartikid 1000 åra rættindi okkara til havid sjålvt g sum nu loksins | V.ø.o. so meini eg ikki vid hesar her satelittstjorarnar å før- oyskum flakavirkjum (les blokkvirkjum), ti teir hava ikki ein pinn at skula hava sagt (ti siga teir nakað, so hava teir ikki meira nakað at skula hava sagt). Teir, ið hava sagt nakað, eru avsagdir í stundini og teir, ið eru stjórar, teir skulu so liva við, at teir eru stjórar av navni, ikki av gavni (ófer kensla eigur tað at vera i øllum førum gongur tað út yvir onk- ran, hetta altíð at skula liva við einari lygn). Býtt eru vit ikki heilt Góðtrúgvin, kanska, men heldur tað enn bann sett Men hevur stjórnin Sundstein ikki við log nannsrøduni nú á óla OK skeytið, um vit skulu vera hesi orðini fyriuttan? Vit kunnu taka eitt dámligt dømi. Vit skulu umseta úr utlendskum: in love'ver liebt forelsket rad er åsttikin, forelskaður, forliptur, god munur a at vera vid, hava hug a, hava gott eyga a ella Dara dån leg troysti mær sjálvsas IKK tt nevna i ræðul gu Orð K iri erl t ði ð ? mi ið læt rt ð he } n er Verful í Í erer Hett b ð til »Dårarin« á ør kun Í £ sum eg nav: spurt, hevur hovrt hetta orðið fyrr mot: hava Haraftur orðini »at lorløra« og »ein torførari«. Mlir førovingar brúka rðið »forførari« bædi um tann vittfevnandi konuvinin og å heilt ødrum eki um td politikarar: Adolf Hitler var ein fólkaforferari Hvyggja vit nærri at orðin- um, so bagir ti einki: >fora er føroyskt, og »føra« er eisini feroyskt. So hví í Guds garði ...? Keyp eitt nýtt køl: skáp; tað er bíligar: Eitt prógv um, brúk vit hvussu nóg hava fyri nógvum útihýstum orð- um, er at fólk tað fram, sum tey vilja orðið forstavilsid av). fyri at fåa taka og avhøvda (kubba Tad må ju ikki likjast donskum. Hetta verdur gjørt vid t.d. friadur (be- friet) og svaradur (besvar- et). Sambært grammatisk um reglum bædi i føroysk- um og i målunum rundan um okkum svara vit ein- um persóni (hvørjumfall), men vit besvara eitt bræv (hvønnfall) er tad nu A føroyskum undir åvirkan av avhøvdingarskipanini blivid vanligt at hovra setningar sum: Løgmadur hevur ikki enn spurninginum … Eisini onnur orð enn for- og be-orðini eru útkoyrd og standa so nipin uttan- tyri. Otaldar nýansur fara fyri einki. og ofta síggja Vit. at tað orðið, sum verð- svarað ur sett í staðin fyri tað út- rda. als ikki kann IKAST, eila Deinari sagt: år brukt ordid »bruka«, men summum dámar ikki hetta orðið, tey vilja hava tað burtur og seta tað norðiska »nyta« í Altso vit skulu ikki longur siga, at hann brúkar meira staðin nogvar pengar, men: hann nýtir nógvan pening. Hetta ber til at siga, um so er, at tað ynskist. Men »nvta Vit kunnu t lýsin Ha t ð ( € I iði? Fad nn fål óast tað ikk óðar va Me Taka Vil eilt do hvørkikyni og siga í stað in fyri »hann KEYptI elit brúkt radio<, at hann »Keypti eitt nytt radio« Ég meini tað. Eisini í idiomatiskum máliskum kemur sperðil i. Eingin kann vænta í álv- ara, at vit skulu fara at siga, at hann nýtti munn (kjaft), ella at hon sat og fj nýtti seg alt kveldið Bilførarin, sum var kal:ff Eitt annað dømi um, at nýansan og týðiligheitin verða ofraðar til frama fyri eina smarta orðing er: »koyra vid kenninge. Hetta verdur brukt samt og javnt i útvarpi og blød- um, sum um allir hesir lit- 10 umhugsnu bilførararnir høvdu lika stóra promillu. »Kenning« er ikki tad sama sum donskum. Øll mål hava nýansur og stigmunir á hesum ekinum eisini. Á føroyskum td.: vóning, pisk, prik, kenning, hava smakkað sær á, kenna til, ikki vera »beruset« á einsamallur, hava fingið upp í munnin (nevið), vera fullur, trill- rundur, kaliff, plakat, dýr- andi fullur, etandi spren, avdettingarførur osfr. osfr. A donskum: have en fjer på, ikke være helt appelsinfri, have en kæp i øret, være bedugget, i løft- et stemning, småfuld, halvfuld, hønefuld, pla- katfuld, godt lakket til, pløret, stangdrukken, sti af syre, lammet osfr. osfr. Tað er óhugsandi, at vit kunnu lesa í einum donsk- um blaði, at tann og tann er tikin fyri at koyra »med en fjer på« ella Danskt g donsk blaðfólk brúka ið neutrala orðið set S »Stang- drukken« politi o kveldið fimm, sum koyrdu berúsaðir. Um so er, at onkur hevur nakað ímóti hesum be-orðinum, so ber til at variera við at siga t.d »sum ikki vóru edruir«, »sum vóru ávirk- adir« ella høvdu alkohol i blóðinum=< > 1 »åra IKKI »sum vid kenning Ni kenning hevur eina po 1 n 8 be á VÍ slula iðar VI nafjøld ð Með 5 á FI ) dø rå il kid ål nap . bord k NG ogtarl ii onkraaðr IST ni æð at orðið snapsur hevur verið brúkt i tydningin ( <. Men hetta er danskt og ikki Y foroyskum er ein snapsur eitt 1 tløska av førovskt glas av brennivini, og tad, sum i glasinum er, kann vera hvat sum helst: whisky, pernod, ella akvavitt rom, tequila Fimleikur fyri láturmusklar Klokkan tiggju ella ellivu tyrrapartin, t.e. tá ell nor- mal fólk standa mitt í sín- um arbeiði, sendir útvarp- ið »morgunfimleik«. Lær- arm í skúlastovuni, flaka- konan á flakavirkinum og sjúkrasystirin við opera- tiónsborðið fáa boð um at fara »i gleivstandandi Harafturat skulu tey »vriggja« og »danda«, skulu tey blaka seg rommum stødu« eisini eftir og sparka seg sjálvan »i dintilin«. Her er aftur eitt dømi um, at onk- ur sera og so tram óhvassur mål- muddur hevur verið uppii Tann henti likamspartur- in, sum vit brúka til at sita á, hevur nevniliga eis- ini sínar nýansur. Tað ber til at siga reyv ella rumpa ella gumpur ella rassur »Dintil« minum heysi eina nyansu, sum ber á tað komiska, tó heilt vissur eri eg ikki. Men tað neutrala orðið er sjálv sagt »afturpartin«. Hvi verður tad ikki brukt? Er tad ti, at tad likist ov nogv bag- del/Hinterteil derriére? hevur í Annars er øll grund til at halda, at tær ákoyrandi tjak og meiningar Vit gera Ilesarar okkara varugar við, at treytin fyri at fáa lesarabrev upptikin undir hesum teiginum er, at blað- stjórnin veit, hver hev- ur skrivað brevini rpsreddirnar ert einsamallar fimleikin Í að er eingin lurtari, sun vriggjar og dandår ella parkar seg sjålvan i aft urpartin, ti eingin (før- stendur tad, sum sagt verður Onkur brosar undrandi, onkur ristir við høvdinum, tað er all »vøddavenjingin«. (Harrin torláti okkum!) Málið ber tankan Eitt mál er ikki bara ein upphóping av einstøkum orðum. Meir enn nakað annað er eitt mál eitt sam- anspæl av nýansum, mill- umtónum, litblandingum. Fyri at fáa hetta saman- spælið, og fyri at fáa tað so ríkt og beinrakið og vælljóðandi sum gjørligt, krevjast nógv orð, óenda- liga nógv orð. Og orðini skulu ikki vera stirvin og klombrut, tey skulu íkki vera deyð og uppaftur- grivin, tey skul ikki vera óekta og importerað, tey skulu ikki vera uppgjørd og kunstig, so at tað álv- arsama verður komiskt og tað stuttliga keðiligt. Tey skulu vera lidilig og liv- andi, tey skulu vera ekta og koma frá hjartanum, tey skulu vera tankans ørvar, tey skul vera tann heita linjan millum allar føroyingar og ikki putl og stakkalastás hja nekrum fáum. Málið skal brúkast og mýkjast og toyggjast í hverjari lykkju. Mær tykir synd í teim- um útkoyrdu orðunum. Skulu vit ikki lova teim- um innaftur? Kanska kunnu tey sleppa at sita á ytstu brík? Hvat halda málglaðir og málgóðir les- arar um hetta? Málsárur 7 a NI h < S 3 FO 2