hósdagur 27. september 1990síða 8

„Gevið tí barninum ost og mjólk hvenn dag. Ikki góðgæti og bomm, tí tey missa matarlystin av tí. Gevið teimum heldur frukt og venjið tey til at eta grenmeti. Einki er so gott fyri tennirnar, sum grovt rugbreyð, turrur fiskur og turt spik«. Soleiðis skrivar gamli landslæknin, H. Debes Joensen, sum eisini var skúlalækni, á einum pappirslepa, sum øll skúlabern fingu út- flýggjað hvert ár í sam- band við árligu lækna- kanningarnar í skúlun- t ry m Mangt broytist å man- sins ævi, eisini matur og matvanar Vælferðar samfelagið við yvirflóð av mati gevur okkum allar meguleikar fyri at eta ein sunnan kost, men paradoksalt nok tykist tað ganga øvugta vegin. Í »Sosialinum« tann 21.09.1990 varð umredd ein kanning av kostvan- rad tt fralik ak É dinu o KK n mu SK var TOKKI I øn! 1£ Nnovrist eiga at eta ella ikki skulu eta, fyri at hava so góða heilsu steðu sum gjørligt Hóast hesar upplýs- ingar og góð ráð, so tyk ist tað tíverri at sum heild net versna kostvanar- ikki bara hjå teim men so sanniliga eisini hjå teim eldru Hetta møguliga ti, at øll visa seg at hava so nogv um ovyruni, So at ov lítil tid verður sett av til matgerð. Alt skal vera so skjott og lætt sum gjørligt, og tað hevur sc sin pris t Hvor hevur ábyrgdina? kvrs um hjá næmingum í 7.—10. flokkunum í Tórshavnar kommunu- skúla, sum biologiholdið í 10. flokki hevði lagt til rættis. Hetta má sigast at vera eitt sera gott tiltak og av áhuga fyri okkum oll. Tøkk til biologihold- ið! Niðursteðan í kann- ingini er gjørd út frá ein- um einfaldum spurnar- blaði viðv. máltíðum og kostvanum í Í dag. 16% høvdu ikki etið morgun- mat og áleið 33% segdu seg javnan ikki eta morgunmat ella við eðrum orðum fara í skúla við hjarta. Orsekirnar vórðu fastandi sagdar at vera, antin at stundir ikki vóru at eta, ella at eingin matarlyst- ur var. Áleið 10% ótu ikki nátturða. Hvat gera bernini so í staðin? Jú, tey keypa ymiskt góðgæti, soda- vatn, grillmat v.m. og stilla ringastu svongd- starvsfólkið vøggu barnagørdum og dagrøkt Ti ljóðar tad onki hugaligt, at tey fyrstu, sum segd verða upp á dagstovnunun eru økonomurnar/køks konurnar. Góðir kost- vanar eru lættast at læra í barnaárunum Men uttan iva er tað heldur trupult í ti spurda aldursbólki, tí tey eru bæði bern og vaksin ísenn. Av hesum stendst ofta tvídráttur, eisini um mat og máltíð- ir Lýsingar hava stóra ávirkan á, hvat etið verð- ur. Hygg eftir bløðunum tey ungu lesa ella eftir sjónvarpslýsingunum Har eru nærum bara lýs- setmeti, søtum drykkjuvørum sera sjåldan sæst økur lýsing tyri frukt, rrønmeti, breyði Hvat kunnu foreldrini gera? Hvussu fær ein eitt And Ikki oll fødi er holdgrødi! ina vid hesum >tómu< kaloriunum. Niðursteð- an av kanningini er tann, at matvanarnir hjá okkara unga fólki í fram- haldsdeildini eru sera vánaligir — ja, enntá verri enn kanningar í okkara grannalondum benda á — og at okkurt munagott má gerast fyri at beta um hesi viður- skifti. Kanningin er gjerd millum ein part av havn- arbørnum — vónandi stendur betur til å bygd enn i by, men fryktandi er fyri, at matvanarnir hjá okkara unga fólki sum heild eru vánaligir, eins og hjá teimum vaksnu, sum ikki er nek- ur fyrimynd! Ein epidemiologisk kanning av bernum í Norðoyggjum frá 1977 (Child Health in the Faroe Islands) hevur sum niðursteðu, at fer- oysk bern eru likamliga sera væl fyri og hava eina góða heilsu saman- Matur, grundarlag fyri góðari heilsu patentloysn, tað má ein og hver finna útav. Morgunmatur er ein sera týdningarmikil mál tíð, tí likaminum tørvar bæði orku og fødsluevni aftan á eina heila nátt Hvat eigur so at vera á morgunmatarborðinum? Her eru nekur hug- skot Havragreyt ella havra- gryn v/ rosinum ella rivnum súrepli og evt. 1 skeid av sukur Músli og cornflakes Surmjolksvørur V morlaðum breyði ella ymerdryss Rugbreyð ella grovbreyð y osti, livurpostei, agurk, 1 frukt ella 1 gularót at drekka kaffi mjólk, the, Onkrar mors 1 deg ringt at S i S DØTT lepp og 3 ITrr——————————————————|—8p88€>m————m——m—”———…—m——r——87 borid vid børn i okkara grannalondum. Vónandi heldur henda nidurstøda stik, hóast aktuell kann- ing fær okkum at ivast. Sannleiksvirðið i allari kanning må altid takast vid fyrivarni, men eg haldi ikki orsøk vera til at undirmeta tad urslit, sum fyriliggur, hóast havast má í huganum, at nakrir av luttakarunum ikki eru sannferir, bert fyri at vera eðrvísi! Sum heild má tó dent- ur leggjast á, at sann- leiksvirðið hjá bernum ikki má undirmetast. Hver hevur so ábyrgd- ina av hesi vánaligu stødu? — Heimið? Næm- ingurin sjálvur? Skúlin? Samfelagið? Tað hevur einki enda- mál at læra at gera sunn- an mat í framhaldsdeild- ini, um ikki eisini dentur verður lagdur á at læra at eta mat á skilagóðan hátt. Er næmingurin so líkaglaður og gáloysin, at hann ikki gevur sær far um týdningin av t.d. einum sunnum morgun- mati — ikki bert fyri tann fyrrapartin uttan morgunmat, sum í við- Sleppur ein ikki heim, ja so er neyðugt at hava matpakka við, tí tað er alt ov leingi at bíða við at eta, til ein kemur heim úr skúla. So vítt gjørligt átti alt húskið at verið savnað til nátturða/degurða á kveldi. Ein máltíð í hugnalig um umhvervi og í felag við onnur er sera virðis- mikið í men er eisini við til at sjálvum sær, ávirka matvanar og mál- tíðarmynstur Hvat kann skúlin gera? Levnedsmiddelstyrelsen i Danmark hevur nogv gott undirvisingartilfar, sum hóast tað er danskt, saktans kann brúkast í frálæruni, inntil nakað foroyskt tilfar er tøkt. Oivad hava fleiri lær- arar í heimkunnleika nógv gott tilfar liggj- andi, sum fleiri kundu fingið gleði av. Í mínum arbeiði sum kostráðgevi, komi eg av og á í samband við ung Spurd um hvat tey læra í tímunum í kek, ja so má sigast at vera sera mis- javnt. Summi læra nógv um at gera góðan mat úr góðum ráverum, meðan onnur nærum bara baka køkur, gera dessertir o.t Sølubud í við góðum úrvali: skúla breyð frukt, mjólk, flustar gularøtur skúlanum JUICE, Nr. 148 — 27. september 1990 Odmar Færð, barnalækni, skrivar føri hevur troyttheit, slevheit, illa fyri at læra nakað, nærkandi maktarloysi, sum tó slepst undan, takkað verið setevni og cocacola í fríkorterunum — men eisini uppá longri sikt vandi fyri einum vikari likami, standskraft og sjúklig- ari tilveru. Eru hesir veikari = mót- væmingar millum teir somu, sum fara i byin um kveldið, seint til songar, nýta rúsandi evni, illa svøntir á morgni v.m.? Føroyskir skúlanæmingar Ella er ungdómurin bara soleiðis í dag? Hvar er heimið? Øll mega vit grípa í egnan barm, ikki minst næmingurin sjálvur, for- eldrini og skúlin. Geva øll sær far um henda hóttandi vanda fyri lívi og heilsu — at fara so leystliga um matin og máltíðirnar — kann kós- in fáast á rætta leið. Ein herferð er eisini nýtiligt amboð í hesum stríði fyri sunnum mati og harvið betri heilsu. Odmar Fære eta ósunt. Hetta vísti ein kanning, sum næming- ar við kommunuskúlan í Havn gjørdu herfyri. Urslitid umrøtt i kanningini var Sosialinum 21. september. I dag siga Mariann Patursson, kost- ráðgevi á Odmar Færg, um evnid. sjónarmið Mariann Patursson, kostráðgevi, skrivar tomatir, agurk, ost v.m. Um næmingarnir, uppá skift, saman við læraranum stóðu fyri eini selubúð, so hevði tað verið ein felags upp- gåva, sum allarhelst hevði stimbrað børnini og tey ungu til at etið betri mat. Er matsteðgurin til tey, ið hava matpakka við sær, ikki í so stuttur? 20 min. ialt, eta 10 min., í fríkorter 10 min I hesi kanning sakni eg at fáa at vita, hvat etið varð til tær einstøku máltíðirnar Eg haldi als ikki, at matur kann greinast sundur í sunt og Landssjúkrahúsinum og barnalækni sína hugsan vósunt<. Tað er nógv meira umráðandi at vita hvussu maturin er samansettur, t.d. hvussu nógv av hverj- um. Lat meg koma við ein- um dømi: Hevur tú til ein degurða etið 1—2 fiskafrikadellur, 4—5 epli, rivnar gularøtur v appelsin og rosinum. Omaná 1 skál av ymer v friskari frukt og so drekkur 1 sodavatn aft- urvid, ja so kann ikki sigast henda annad enn, at máltíð er góð, hóast sodavatnið, sum ikki er at ráða nøkrum til at drekka. á.