týsdagur 27. november 1990síða 17

TURE AP BENT TO LÆRA MÁ 0 a AMA 0 A só A Nr. 191 tíðindablaðið Eitt sindur um skúlalógina, tað at undirvisa og frískúlar Eg var úti á Føroya Fólka- háskúla og lurtaði eftir fyrilestrinum hjá Elini Henriksen um frískúlar og tí orðaskifti, ið var aftaná. Hetta var ein positivur og góður fundur. Men eg var ikki heilt samd við Elina. Millum annað var eg ikki samd við hana í tí, at tað er neyðugt við eini frí- skúlalóg fyri at arbeiða út frá tørvinum hjá tí ein- staka barninum. Skúlin er eitt endurskin av samfelagnum. Skúla- lógin fyri 1962 var elli- gomul, hon var frá 1854. Fara vit aftur í hesa tíð, var hvert húski á bygd eitt virki. Har lærdu tú øll liðini í eini arbeiðsgongd, men einki soleiðis veruligt samband var annars mill- um hesi virki og skúlan. Heima við hús, á garðin- um og úti í samfelagnum lærdi tú nakað av tí, lívið kravdi av tær, og í skúlan- um lærdi tú bíbliusegu, at leas, skriva og rokna. Hetta samsvarar væl endamálsorðingini í hesi lóg: at læra bernini at lesa, skriva og rokna, og gera tey til nyttugar samfe- lagsborgarar. Sum ídnaðarsamfelagið veksur, slitna hesi bond millum heimið, arbeiðið og mentanina. Hesin siðaarvur hjá bóndafólki og smiðum at seta sín dám á arbeiðs- gongdina hvervur so smátt. Bernini skulu læra at aga, ikki gerast heilt eiða- ser, hvat vitan viðvíkur, og tey verða flokkað í tað arbeiðsekið, teimum er ætlað. Loysnin verður ein skúli, sum savnar aga, mentan og flokkan undir heitinum útbúgving. Innihaldið í skúlanum verða lærugreinirnar, løn- ir, karakterurin. Tervur, peningur og við- urkenning, sum arbeiðið gevur, er horvin frá sjálv- um arbeiðinum. Myndin rikidømi er forskotið frá at framleiða til at brúka. Mátin er ikki vitan, men vani. Men skal vitan og hegni samsvara, má mátin og innihaldið i skúlanum samsvara. Endamálsorðingin Í skúlalógini frá 1962 er eis- ini nógv broytt. Har stendur nakað soleiðis: af fremja, menna, styrkja og pota vísdóm niður í bern- ini heldur ikki. Barnið, sum verður jag- að úr tíma í tíma, lærir, at tíðin og karakterurin er av sterri týdningi, enn áhug- in hjá tí fyri hesum og has- um. Men nú nýtist samfelag- num fólk, sum duga at ansa tíð og rúmi og hava hegni og duga at átaka sær ábyrgd. Og ert tú óneyðug arbeiðskraft, nýtist tær hetta enn meira. Tí má skúlin taka hesar avbjóðingar til eftirtektar: 1. at savna vitan í heild- ini, at arbeitt verður meir við sjálvgjerdum tilfari, held- ur enn lidnum, so bernini sjálv fara at leita, meta um og bera saman. 2. at bernini læra at ar- beiða saman 3. at bernini læra at ar- beiði ber len í sær sjálv- um. Tí mugu vit arbeiða út frá barninum og tess for- treytum. Hetta kann í summum førum tykjast at vera drúgt, men tað vísir seg, at tíðin er væl brúkt, tí hon styttir um innlær- ingartíðina í hinum endan- um. Tí hetta byggir á tað, tey vita frammanundan. Hetta hjálpir teimum at ogna sær fest hugtak. Tey gerast forvitin, fara at leita og skilja samanhang. Men eru tey forvitin, eru tey eisini motiverað og so verða tey eisini sjálvvirkin, so tey sjálv fara at savna, skipa, leggja til rættis og ar- beiða. Men er hetta ikki akku- rát hevuðsendamálið í nýggju fólkaskúlalógini. Hesin rættur, ið ein og hver borgari í samfelag- num hevur til at fáa hjálp í heildarmenning síni í barnaårum og uppvøkstri. Hesum stavnhaldi eru vit noydd at fylgja. Hetta merkir eisini, at skúlin er ikki bókligur skúli burturav. Hetta er úrslitið av einari breiðari politiskari semju, grund- aðari á eina aðra áskoðan á menning barnanna, enn tann skúlin, sum framm- anundan hevur verið. Hetta hava tær lesiætl- anir, sum enn eru, eisini boðað frá. Har er borðreitt við nógvum góðum, hóast fremsti fingur stingur seg upp viðhvert. Men tú mást velja burturúr, hetta er bert ein vegleiding. So- leiðis eru skúlalógin og lesiætlanin vitar, sum lýsa inn í framtíðina, hóast ljósið frá 1854 anir onkustaðni enn. Bern um skúlaaldur eiga at kenna seg trygg, bæði saman við eðrum børnum og vaksnum og vita eitt sindur um skúl- an, áðrenn tey fara í skúla, og teimum nýtist eini undirvísing við spæli og mennandi virksemi. Teim- um nýtist at læra á einum ítekiligum grundarlagi. Vit eru noydd at siga hver eðrum og foreldrunum aft- ur og aftur, at ikki ber til at undirvísa í hugtekum. Heldur ikki teimum hug- tøkum, sum føra til at lesa. Børnini mugu sjålv gera sinar royndir, og vit mugu skapa umstødur, har børnini fåa gjørt hesar royndir. Børn um skúla- aldur skulu hava eina undirvísing, sum lagar seg eftir teirra menningar- stigi. Tað stendur einki í lesi- ætlanini um, hvussu undirvísingin skal fremj- ast. Tað er lærarans upp- gáva. Hann hevur metodufrælsi. Ja, tað er beinleiðis okkara skylda. Men tað kann gerast trup- ult og krevur nýhugsan, serliga tá so nógv bern koma inn í fólkaskúlan, sum fyrr vóru á eðrum stovnum. Men eg veit, at ellum hesum ber til at ar- beiða við og verður eisini arbeitt við í okkara fólka- skúla. Tað ræður um at stinga fingurin í jerðina, bæði hvat viðvíkur tí, hvussu bernini arbeiða, og hvussu vit skipa undirvísingina. Tá prátað verður á lær- arastovum, sýnist alt at lata seg gera. Har hoyrir tú um eina ergrynnu av góðum hugskotum. Eisini fært tú lisið tær til mangt og hvat. Vit ráðgevar hava eisini sent nógv góð uppskot til skúlarnar at arbeiða við. Fegur orð, vil onkur siga. Tað er so. Men við at arbeiða við evnum, sum har er víst til, fært tú skipanina fyri einki. Tað er bara ikki vist, at eitt evnisarbeiði — so spenn- andi tað enn ljóðar, sigur børnunum nakað sum helst, men eitt so hvenn- dagsligt evni, sum tað at vaska sær í hevdinum, er tað, sum beint nú trokar seg á hjá børnunum, og ti er vert at lofta. Eg haldi, at nógv børn við málsligum ella lesi- trupulleikum hava júst tað at stríðast við, at tey duga ikki at vísa til sína vitan. Vit mugu eisini geva teimum hevi til at vísa til tað samfelag og tær royndir, tey hava í tí umhvervi, tey eru vaksin upp í. Tey mugu við eðr- um orðum fáa hevi at brúka sítt grundarlag. Vit hava fyri stuttum havt eitt skeið í byrjanar- undirvísing, sum bygdi á, at innihaldið, bernini ar- beiddu við, vóru tær royndir, orð og hugtek bernini hava, soleiðis at fyrsta lesingin og skriv- ingin verður eitt veruligt samskifti — á einum máli, bernini sjálv brúka og duga. Samstundis legði hetta upp til meguleikan at arbeiða við kensluligum bindingum. Tí hvussu tú skipar undirvísingina hevur nak- að at gera við, hvussu tú sum lærari skilir tann máta, bernini vísa sína mótsteðu, eitt nú móti tí, at tey sum bern eru nyttu- leys, kanska brúkarar og vaksin sum arbeiðskraft. Men stundum kann hetta vera so beinleiðis ella ágangandi, at neyð- ugt er at hugsa um, at ar- beiða við eini aðrari ment- an, og tí taka evnisarbeiði upp um norrenu gudalær- una, Grenland, víkingatíð- in. Ja, evni indiánarar, um vit vilja viðgera vinalag, svik og fals. Tað stendur og fellur í, Síða 17 um eisini lærararnir sjálv ir og serliga stjórarnir taka tær tríggjar avbjóð- ingarnar til eftirtektar og gerast eitt gott fyridemi Somuleiðis at tey, sum sita í skúlanevndum, seta seg inn í tað, sum rerir seg í samfelagnum og skúlan- um, og duga at bera sam- an og síggja samanhang Tí hetta eru korini, tá ið tú býrt í einum fólkaræðis- ligum landi. Tí er eisini umráðandi at uppala bernini, so at tey duga at átaka sær ábyrgd. Tí nýtist okkum ikki eina frískúlalóg at fremja hesi verk. Kanska tvertur- ímóti kann henda, at vit tá hevdu fingið skúlar, sum kalla seg fríar, men sum kortini eru so bundnir av trongum ideologium, at teir í grundini eru nógv meira bundnir og bróta niður tað frælsið, fólka- skúlalógin gevur. Ég sigi ikki, at vit ikki skulu hava eina frískúla- lóg. Hallgerð Hansen k RA AM