hósdagur 20. desember 1990síða 14

STALINISMAN ER fall- in. Tað tekur tíð at få henda veruleika at sodna - at ein ideologi og ein po- hitisk skipan, sum í sjeyti ár hevur stýrt lívinum hjá hundraðtals milliónum av menniskjum, liggur í sori. Teimum, sum eru ung, Sigur hesin endabresturin kanska ikki so nógv. Men fyri teimum, sum eru eldri ella hava áhuga fyri søgu, hevur hetta umskiftið eina serliga fynd. Hugurin leit- ar aftur í tíðina, og skugg- arnir av teimum millión- um, sum píndust undir stalinismuni, rísa upp úr gloymskuni. Kamenev og Sinovjev. Tukatjevskij og Jakir. Småbøndurnir, sum vórðu skotnir undir tvingsilskollektivisering- int, milliónirnar í Gulag, rithøvundar sum Osip Mandelstam og Isaak Ba- bel, sum bådir doydu i arbeidslegum Stalinisman er fallin. Ella - er hon tað? Tað eru eftir mínum tykki fleiri orsøkir til at taka henda spurning upp beint nú. Og kanska er tað ikki heilt av leið, at nettt- up undirritaði ger tað. Eg havi tey seinastu árini við vaksandi undran havi sætt eina søgu ella "mýtu" verða skapta av ti føroyska bladheiminum. Mytan er i stuttum tann, at undirritaði Hanus Andreas: *n - i tjågu år hevur verið stalinismunnar umboð í Føroyum. Eg havi - sam- bært sannleikavitnunum á høgravonginum - tann semasta mansaldurin um- boðað tankarnar og gerð- irnar hjá eitt nú Stalin, Pol Pot, Arafat osfr. Tá eg í summar - til mina stóru gleði - fekk sømdargåvu Kristjans á Brekkumørk fyri málslig! og bókmentaligt arbeiði, kunngjørdi Oli Breckmann fyri lesarum sinum - hesi fjøldini av góðtrúnum baptistum og kirkjufólki, sum trúgva gllum, sum teirra harri og meistari áleggur teimum at trúgva -, at eg fekk hesa gávu aft- urfyri at hava stuðlað politikkinum hjá Ceaucescu. Hetta var sum kunnugt stutt eftir morð- ini í Timisoara. Mýtan hevur talað. Okk- urt bendir á, at hon eisini hevur fingið eitt sindur av fótafesti. Eingin skal kort- ini aftaná koma og siga, at ikki veruleikin, váttaður av skjalfestum tilfari, stóð honum í boði. Í hesi grein fari eg fyrst at greiða frá míni stóðu til stalinismuna í tí tíðini, tá hon enn hevði stórt vald og umdømi. Síðani fari eg at greiða frá Fólkafloksins stóðu til og sambandi við hesa somu politisku og hugmyndafrødiligu skip- an. Og til seinast fari eg - burtur úr tí tilfari, sum Sosialurin Nr. 208 — 20. desember 1990 TÅ VÆTTURIN ELTI Stalinisman, Hanus Andreassen og fóroyski hógravongurin kemur undan kavi - at gera eina nidurstødu. TANN FYRSTA langa viðmerkingin til stalin ismuna, sum Hanus Andreassen hevur skrivað er at finna í Fjølni, einum mentunarligum tíðarriti Føroy skra Studenta gav út í Keypmannahavn sekstiårunum. I 1969 kom ME At Vid CSI Kommunisuska 10 efur Karl Marx )$ Friedrich Engels út á fyrsta sinni í føroyskari týðing. Hanus Andreassen sum tå var åbyrgdar- blaðstjóri á Fjølni - um mælti Manifestið í langari grein í blaðnum fyri ok- tober 1969. Týðarin verð- ur róstur fyri sítt arbeiði, men ummælarin er atfinn- ingarsamur mótvegis marxismuni og stalinism- uni. Ummælarin styðjar seg í síni umtalu av marx- ismuni til bókina The Pursuit of the Millenium eftir Norman Cohn og lýsir marxismuna sum eina pseudoreligiøsa, hálv- apokalyptiska skipan. Í síni umrødu av stalinism- uni nevnir ummælarin Moskva-rættarmálini og morðini, sum stóðust av teimum. Hann lýsir stalinismuna sum eitt fámannaveldi, sum sigur seg umboða verkamannafjøldina, men í roynd og veru ikki ger tað. Hann endar sitt ummæli við hesum orð- um: "Niðusstóðan må vera tann, at dreymar Marx um tað næsta stigið í søgu- gongdini, tað stættaleysa samfelagið, ikki gingu út, og á jann i manifestinum um tað "nútímans borgar- liga samfelagið" sigur at "tA hevur ikki gjørt enda á andstøduni stættanna millum...einans skapað nýggjar stættir í staðin fyr! teir gomlu" (síðu 22) man bera til at siga tað ama um mong av teim- um londum, sum í dag siga seg hava stovnsett vald fæloysinganna." Sum heild er hetta um- mælið skrivað í einum sakligum og lítið polem- iskum tónalag. Men nett- up hetta ger, at atfinn- ingarnar móti marxismuni og stalinismuni gera mun. Tað næsta skjalið, sum fangar okkara áhuga, er ein long grein - nevnd Fagri nýggi heimur" sum stendur i Qygg askeggja, blaðnum hjá føroysku útisetunum cinin er skriva sum 1 t Side í 1 k i K | 47 í HÓVUNU K 1 NA HINgie) Vicn i royn » » x 1 un í veru er henda grein ein roynd at viðgera stalin ismuna sum skipan og geva lesaranum eina mynd av teimum avleiðingum henda skipan hevði fyri tey menniskju, sum pínd- ust undir henni. Hanus Andreassen greiðir m. a. frá viðurskifftunum í sov- jettisku fongslunum, frá fangalegunum, frá Moskva-rættarmálunum, frá transportunum til kz- legurnar í Sibiria, frå útreinsingunum í Polen, Bessarabia, Bukovina og baltisku londunum i 1940. Sum dømi um tónan í greinini skal eg taka uppaftur eitt brot nakað aftarliga í ummælinum: "Áðrenn eg gevist, má eg siga nøkur orð um við- urskiftini í Sovjet í dag. Her tykjast nevniliga mong at vera á skeivari leið. Eftir deyða Stalins komu fangar í túsundatali heim úr kz-legunum, meira og minni kryplaðir bæði andaliga og kropsl- iga, og mong halda, at við avstaliniseringini (hon er nú steðgað) vóru legurnar tømdar og punktum med alla sett fyri øllum tvangsarbeiði. Hetta er ikki so. Tað einasta, ið hent er, er, at talið á fang- unum er minkað. Framvegis eru menniskju í túsundatali í fongslum og legum vegna teirra politisku, tjóðskaparligu og átrúnaðarligu áskoðanir. Og korini hjá fangunum eru í mongum lutum ikki gðrvísi, enn tey vóru á døgum Stalins. Hingléy heldur seg her m. a. til bókina "My Testi- mony“" eftir Anatolij Mar- sjenko, sum kom út í 1969 og vakti ans um all- an heimin. Mangar av frásagnunum hjá Marsjen- ko um gerandislívið hjá einum parti av fólkinum í einum "siviliseraðum" landi anno 1971, høvdu hóskað betur Dantes helviti. Eg vil spara les aran Iyri KA Kdl K Á ; fødina niður 1300 kal Tad finst tó ein máti at sleppa undan hesum hørðu treytum - at gerast ein av teim mongu stukachi, smettarunum, sum KGB hevur gangandi millum fangar, myndugleikar og vaktir, eins og øll onnur umráði í sovjettiska sam- felagnum." Tann gløggi lesarin varn- ast beinan vegin, at tónin er heilt broyttur. Saman- borin við ummælið av Manifestinum er henda greinin hvassorðað, háð- andi, í stóðum náðileys í sínum atfinningum móti stalinismuni. Grundin til tann broytta tónan er tann einfalda, at eftir tveimum árum var andin í studenta- umhvørvinum í øllum eu- ropeiskum byum púra broyttur. I 1969 var tad sunna tortrúnið ikki slept. I 1971 var ein frelst trúgv á ideologiina um at troðka seg framat. Greinskrivarin hevur kent seg noyddan til at andgva - dyggiliga - ímóti hesi trúnni og gera vart við, hvat ideologiin í praksis kundi elva til. Hetta man vera nóg mikið fyri fyrst. Skjølini siga sína greiðu søgu. Kanska kann eg nú loyva mær at koma við nøkrum persónligum viðmerking- um. Hetta snýr seg hóast alt um mínar egnu polit- isku åskodanir, og mini egnu orð skuldu í hesum sambandi havt eitt ávíst heimildarvirði. Mín stóða til stalinismuna hevur ver- ið greið, líka síðan eg í 1956 - 14 ára gamal - las bókina "Stalin. En poli- tisk biografi" eftir Isaac Deutscher. Eg las hesa bókina fyrst á donskum og seinni - tá eg hevdi lært enskt - á upprunamálinum. Henni komu aðrar á baki. Eg kann nevna bókumar hjá Orwell, Koestler, Borkenau 'Der euro- páische Kommunismus - og Soltsjenitsyn. Heilt fyri mín ivgeøer KUNNICIK Í Stalinismuna ar bøkii The Great I ir Robert nquest, ein bók, sum i då á I ist Sum ein Eg las KINna um tað nund:ð hon kom út, i 1969, og hon hevur verið nær ul stóra nyttu síðani Sjálvsagt kundi mangt verið lagt aftrat hesum upplýsingum. Nevnt kann vera, at eg í 1968 var við í kravgonguni í Keyp- mannahavn móti sov- jettisku innrásini í Tjekkoslovakíið, og at eg tann 15. dec. 1984 - í sambandi við at formað- urin í DKP í Danmark, Jørgen Jensen, vitjaði í Føroyum - hevði eitt hvassorðað mótmæli í Dimmalætting móti sov- jettisku innrásini í Af- ghanistan. Ein fyribils nidurstøda er greid. Hanus Andreassen striddist frå ungum årum móti stalinismuni og hev- ur gjørt tad til henda dag. Og hann skrivadi ta fyrstu - og kanska einastu - seri- øsu vidgerdina av hesi skipan og óhugnaligu av- leiðingum hennara, sum er til skjals á føroyskum. Oneydugt er at leggja aftrat, at henda stóða rímar væl við mína poltisku áskoðan sum heild. Eg havi altíð kent meg í sama bólki sum tey sokallaðu "minni mentu" í samfelagnum. Eftir mínum tykki ber tað ikki til at taka undir við javnaðarhugsjónini uttan samstundis at vera ímótt eini skipan sum stalinis- muni. VIÐGONGDI FØROYSKI høgravongurin má nú lata sær lynda, at ljóskastarin verður vendur móti honum sjálvum. Hver var og er stødan hjá hesum vongi til stalinismuna? Bara tað at hesin vongur íðuliga herjar á ein føroyskan antistalinist sum undirritada, kundi H TE SD DOS Tr