hósdagur 25. juli 1991síða 18

Í i i Í HAVSBRÚN 25 ÁR „ Tað eru í ár liðin 25 ár, síðani Havsbrún fyrstu ferð tók móti fiski Hóast støðugt skiftandi fortreytir at virka undir, hevur virkið evnað at ment seg gjøgnum hesi 25 árini og stendur støðugt sum Vit halda - aftaná 25 ár - at tað kann hava áhuga at ly Ogr. rvidurskifti Havsbru ett nartei T undir sama pi, pf. Fer Pf. DAGSBRUN, Tórshavn, k d t Førova Sica g S k g r eitt lutafela LS k Pf. HAVSILD, Fuglafirði ) k teg ø k k k g A 3s k CE Havsbrun og móðurfelegum 373, sum er tað størsta í Feroyu t nýtt og nýmótans fóðurvirki í 1988, sum veitir føroyskum alarum feskt valafóður Ílegurnar hesi 25 árini eru frå 6 mill. kr. í 1966 vaksnar í dag til 182 mill. kr. samanlagt, býttar uppá 115 m.kr. á uppruna mjøldeild, 62 m.kr. á fóðurdeildini 5 m.kr. á ísvirkinum (pf. ICE Tøkni A Havsbrún finnast teir flestu av teim sonevndu tøkni- frødiligu eindarframleiðslum t.d. í kókarum, pressum, turkum, dekantarum, sentrifugum, inndamparum (destillasjónstólum), kvørnum, soldum, blandarum, ekstrudarum o.s.fr Sum óbeinleiðis hjálpikervi er dampframleiðslu (40 tons/tíma) í ketlum, kuldaframleiðslu í kompressarum og nakað av elframleiðslu í dieselmotorum Sum stuðul undir hesum framleiðslum hava vit egið laboratorium (umframt at vit nýta Heilsufreðiligu Starvsstovu og útlendskar starvsstovur til serkanning- ar), ein framkomnan verkstað, ið tekur sær av øllum um- vælingum, id gerast kunnu her å landi, og ein fittan part av nýgerðum og sum hevur eina eykalutagoymslu, ið man vera tann størsta i Føroyum, so rakstrarsteðgir á Havsbrún eru eitt ókent fyribrigdi at kalla ein rakstrardeild, sum prosjekterar og stendur fyri term mongu sjálvvirkandi skipanunum á virkinum og eisim fevnir um eina EDV-deild, sum dagførir at kalla alt sum fer fram á virkinum hvat viðvíkur troytan av framleidsluorkuni og nýtslu av orku (el og olju) eina fyrisitingardeild, ið stendur fyri mótteku av rå verum og sølu, innanlendis sum uttanlendis eina manning av vælroyndum fólki, og ikki fá teirra hava arbeitt á virkinum síðani virkið fór í gongd eitt umfevnandi samskifti við teir mest framkomnu stovnar og felagsskapir á alheimsstigi um menningina á tøkni- og fóðurskinum Nevnast kann, at av tein tu maskinunum frá 1966 2 ketlar av 4 eftir frá 1966 tskiftar við meir tíðarhósk ttøknifrødin hevur tikið seg fram, umframt maskinur standa bert I 7 Allar aðrar maskir Orkunýtsla Ein orkukeldan hjá Havsbrún er dampframleiðsla, har ung olja verður nytt í ketlum. Havsbrún er - aftaná SEV - stersti staknytari í Føroyum av innfluttari olju mnur orkukeldan er el-streymur at halda teir 6000 HK gangandi, sum eru installeradir á Havsbrún. Havs brún er størsti staknýtari av el hjá SEV Góðskuskipanir Hav ar ett tað fyrsta fiskamjølsvirkid í Norður : sum í síni tíð legði til brots fyri at beta um fiskagóðskuna við at seta serligar góðskuskipanir í gongd, sum eggja fiskimonnum at fara væl um råvøru na Hesar góðskuskipanir eru framhaldandi útbygdar og Eru ein avgerandi fortreyt undir teirri fóðurframleiðslu. sum Havsbrún seinni hevur tikið upp, og har krevini til råvørudygd eru av teim strangastu, ið finnast Ein liður í hesum góðskuskipanum var at fara undir at byggja tað stóra ísvirkið í 1973 (upp til 160 tons av ísi um samdegrið) og sum innførdi tann sonevnda »plåtu«-isin, sum enn ikki fæst í so framkomnum landi sum í Danmark, men sum øll ísvirkir i Føroyum og flestu i Noregi hava lagt um til sum tann besta isin at nýta umborð í fiskiskipum, tí allur isurin kemur til sættis og loypir ikki saman sum annar ísur Sela og marknaðir Tey fyrstu árini fram til 1983 seldi Havsbrún alla fram- leiðsluna (mjøl og lýsi) til útflutnings. Marknadariond- ini hava verið frá Vestur- Europa til Eystur-Europa, og stundum til Nær- og Fjar-Eystur Sum fóðurframleiðslan hevur tikið seg upp, fer minni partur til útflutnings, so hvert størri partar av fram- leiðsluni verða nýttir til fiskafóður til heimamarknaðin Í 1990 var øll sølan um 150 m.kr., 40% til útflutnings og 60% til heimamarknaðin, sum veksur stødugt, og helst verður hetta gongdin, at útflutningurin fer at minka, so hvørt f6durframleidslan økist Fóðurvirkið Aftaná at hava framleitt vaksandi negdir av fiskafóðuri í spjaddum deildum á mjøldeildini síðani 1981, var bygt eitt serstakt fóðurvirki, sum stóð klárt í august 1988, og sum veitir helvtini av føroysku alarunum fyrsta floks og púra feskt fiskafóður Søgan um fóðurvirkssemið er henda Fóður til fenaða og kríatúr hevur í mannaminni verið framleitt á fóðurvirkjum. Havsbrún hevur selt fiska- mjøl sítt til slík virkir, sum nýta millum 2 og 8% av fiskamjøli í »kraft«- fóðuri (tað er fiskamjølid, ið er »kraftin« í kraftfóðuri') Tå framleiðsla av fiskafóðuri tók seg upp í 70- unum, vóru tað hesi verandi fóðurvirki, sum tóku upp fram leiðslu av fiskafóðuri sum eina framleiðslu afturat teim verandi f6durframleidslum A Havsbrún varð hildið sum so, at hetta fiskafóður átti at verið framleitt í Føroyum, tí nógv størri partar av fiskaúrdráttum fer í fiskafóður (um 70% av lýsi og fiskamjøli) enn í »kraft«- fóður, og eitt fiskamjølsvirki sum Havsbrún hevur nógv størri vitan um hesar fiska- úrdráttir enn kraft-fóðurvirkini Hetta er tað, sum so líðandi er hent hjá Havsbrún síðani 1981, tá tær fyrstu fóðurmaskinurnar vórðu settar upp, og Havsbrún legði eina royndar-alistød á Skálafjorð inum og til í dag, har eitt nýmótans fóðurvirki stendur í Fuglafirði Havsbrún er soleiðis fyrsta fiskamjølsvirki i Europa, sum sjálvt er farið undir framleiðslu av fiskaf6duri í kapping við tey fyrr stovnsettu kraftfóðurvirkini í grannalondunum Hetta tiltakið hjá Havsbrún hevur ikki verið so væl dámt av kappingarneytum okkara, tí møguleikin økist fyri, at onnur fiskamjølsvirkir i Skandinaviu eisini fara undir somu framleiðslu, og hetta kann máa grundar- lagið undan teim verandi kraft-fóðurvirkjum, ið ikki hava beinleiðis atgongdina til råvørurnar Fyrimunirnir hjá einum fiskamjølsvirki sjálvt at gera liðugt fóður eru sjálvsagdir, tí eftirlit og stýring av góðskuni av teim avgerandi vakstrarevnunum, pro- teinunum í fiskamjøli og fitisyrunum í lýsi, kann fara fram á sama virki, sum skal edla lýsið og mjølid víðari til fiskaf6dur. Hjá teim eldru f6durvirkjunum er mein- bogin tann, at tey skulu út á marknaðin at keypa liðugt- gjørdar råvørur og kenna ikki forseguna hjá tí við- brekna fiskitilfarinum, ið mjøl og lýsi varð gjørt úr Kappingarførid Havsbrún man vera eitt av teim fáu føroysku virkj- unum, sum kappingarliga stendur frítt av marknað- inum, bæði í Føroyum og uttanlands. Tað er frítt hjá skipum at landa í Føroyum í kapping við útlendsk virkir. Sama er sjálvsagt galdandi fyri útlendsk skip, eisini har er kappingin frí við útlendsk virkir Av somu grund merkir Havsbrún meir enn nógv onnur føroysk virkir, hvussu lítið vinnu- vinarligt politiska umhvervið her á landi hevur verið undir skiftandi stýr- um. Havsbrún sleppur ikki at kappast á jøvnum feti við útheimin fyrst og fremst av atgerðum, ið løgtingid hev- ur gjørt gjøgnum tíðirnar og ikki enn hevur fingið rætt- að upp í samsvar við tær avbjóðingar, allur føroyskur ídnaður skal greiða, nú føroyski marknadurin verður latin upp fyri EF-verum. Hesar atgerðir hjá politikkarunum í løgtinginum eru fyrst og fremst stødugt vaksandi tollavgjøld av ollum tilfari, umvæl- ingum og nyiløgum í vinnuskapandi tól, har mesta gjaldið er vaksið frá 13% í 1966 til 33% í 1990, sum í veruleikanum er 36%, tí farmagjald við seinastu broyt- ing í tolllóggávuni varð tikið uppí tollútrokningina Hesar útreiðslur hava virkini í grannalondum okkara ikki, tí tey gjøgnum moms-skipanir fáa útreiðslurnar endurgoldnar. Grundtankin í moms-skipanum er tann vinnu-vinarliga, at avgjald skulu bert gjaldast av enda- nytaranum av eini veru (briks-avgjøld) og ikki av eitt tað tekniskt og menningarliga mest framkomna virkið av sínum slag. sa vidurskiftini hjá hesum virki nærri, og tað verður gjørt niðanfyri. framleiðsluliðinum. Verður veran útflutt úr landi við moms-skipan, er eingin enda-brúkari, og eingi avgjøld verða goldin í nøkrum liði. Soleiðis gerst veran nógv kappingarførari í 3. landi, um ein føroysk vora kemur á sama marknað við teim tyngjandi tollavgjøldunum til føroyska landskassan, ið veruliga er ætlað at vera gold- ið av einum brúkara í 3. landi. Tað vil hann ikki, og soleiðis hava vit minkað um kappingarførid, so hvert hesi avgjald til landskassan eru hækkað hjá ídnaðinum. eitt serligt avgjald á tungari olju (sum Havsbrún er einasti nýtari av í Føroyum umframt SEV) uppá 50 oyru/kg, sum við verandi oljuprísum tvífaldar olju- kostnaðin hjá okkum (ein eykaútreiðsla uppá 3-4 m.kr. um árið.) Heldur ikki hesa útreiðslu bera kappingarneytar okk- ara í grannalondunum, tí tey orkuavgjeld, sum har finnast, somuleiðis verða endurgoldin framleiðslu- vinnuni á sama hátt sum tollavgjøld gjøgnum moms- skipanina. Hesin vinnu-óvinarligi politikkur hjá skiftandi stýrum okkara eigur sin lut í minking av útlendskari råvøru til Havsbrún tey seinnu árini og eisini sín lut í, at føroysk råvøra i år heldur hevur verid landad uttanlands enn i Føroyum. Landskassin missir meiri fyri minni av hesum ávum, tá framleiðsla og tal av arbeiðsplássum her á landi minka Umframt hesar legtings-valdaðu útreiðslur líður for- oyski ídnaðurin undir eini príslegu hjá SEV fyri streym, sum man vera tann hægsta, ið finst í heiminum. Tað er ikki langt av leið at meta, at tíðin fer at ganga undan, raknar SEV ikki við um fylgjurnar av sínum iløgu- og orkupolitikki, og føroyskur idnadur fer at finna sær aðrar leiðir at útvega sær el-orku til rímiligan pris Dimmalætting