leygardagur 23. november 1991síða 18

1 pp ið verður kallað politikkur« LOyvi mær ti her at gera nytslu av minum serligu royndum og við atfinning- arsomu eygum hins skula- lærda at lita at fyribrigd- inum makt, sum eg higar- til so at siga havi lært at kennan innanifrå. Fremst vil eg tosa um ta freisting, maktin er fyri tilveru menniskjans. Longsilin eftir makt Hvi leingist menniskjan eftir at fåa politiska makt, og hví vil hon so treyðugt sleppa valdinum, tå hon hevur tað? Eg haldi, at vit leikanum kunnu byt x A betri samielag trúnni á ávis um tey I eru góð ella ivir ga virðir ella hugsjónir. og av trongdini ella tí yvirhonds sterku tráanini at berjast fyri hugsjónunum og gera tær til veruleika. Harnæst tráar menn- iskjan eftir politiskari makt, tí hon hevur í sær ein náttúrligan longsil eftir at fremja seg sjálvan. sær alvum i politiskt arbeiði nærum av sær sjålvum elvir hjå honum, sum hevur hesa makt. Tridja orsøkin til at óivað nógvum leingist eft- ir at fåa politiskt vald og so treyðugt vilja missa hetta vald, eru tey ótelj- andi frammihjårættindi, politikarin hevur, sama hvussu stýrisskipanin í landinum annars er. Fyri mær at síggja eru hesar tríggjar orsekir vovnar hver í aðra á ein sera flekjasligan hátt. Ofta er tað eisini nærum ógjerligt at avgera hver av orsøkunum, ið veru- leikanum er við yvirlutan, men í ellum ferum verða tvær tær seinastu krógv- Sar |} rtur r aðal urtur og rs i sum DOouUtISKas um einan fyri gnu skuld, fyri sjålvsfremjing ella fyri at njóta tey fram- íhjárættindi, starvið hev- ur við sær. Tvetur ímóti leggja vit politikarar — allir sum ein — doyin á at vit ikki hava áhuga fyri valdinum, men bert fyri ávísum almennum virð- um, og at tað einans er Sidalæra politikaranna 28. mai i år fekk Vaclav eving verður . rn g u givVul fyri umheimin og okkum sjålvar, enn um vit kanska søgdu sum var: At hon botnar i longslinum eftir at verða >stórur< og gjøgnum ta makt og árin hetta gevur, styrkir okk- um í trúnni um at vit gera tað á ein veruliga sannan og virðiligan hátt. Steðan er uppaftur meira fløkt, tí innast inni er sjálvsfremjing jú ikki skeivt í sjálvum sær. Tað er eitt djúpt menniskjans- ligt fyribrigdi, og tú kanst valla hugsa tær eina vaksna menniskju, sum ikki leingist eftir at fáa ásannað, váttað og »gjørt sjónliga< sína kjarni I mínum politiska em- bæði innastu sitt vega é | min 1 æti skilji eg mína stødu rum. sum eg kenni siga tad sama verði eg noyddur stødugt at rannsaka meg sjálvan og spyrja um ikki eisini eg royni at gykla meg sjálv- an — um tað ikki eisini hjá mær fremst snýr seg meira um ein ikki viður- kendan longsil eftir sjålvs- fremjing — eftir at verða týdningarmikil, enn bert at tæna málinum. Stutt krógva = ingin verð ir størri í Ýr! hverja nýggja heidursløn, eg fái. Frammihjårættindi Gætur eigur serliga at vera givið nevndu tridju orsekini at leingjast eftir politiskari makt: Longsil- in eftir teimum frammi- hjárættindum, ið hanga saman við politiska vald- inum — ella heilt einfalt: venjanin til hesi frammi- hjárættindi. Tað er sera áhugavert at leggja til merkis hvussu devulsk freistingin er júst á hesum eki. Lættast sæst hetta hjá teimum av okk- um, ið knappliga eru komnir í maktsteðu, men sum ongantíð hava havt vald, og áður altíð djarvt dømdu teir >stóru< fyri tey frammihjårættindi telr lovvda sæ og sum € gjørdu avgrundina nillum teir og øll onnur t GjUF Utlan at leggja tii merk broytingina, byrja vit nevniliga sjálv so við og við at líkjast nevndu und- angongumonnum meira og meira. Hetta ørkymlar okkum, men vit mugu á- sanna, at vit heilt einfalt ikki kunnu verja okkum í- móti tí. Eg skal demi. Tað hevði óivað hóskað taka nøkur illa, um ein landsstyris- teir seg sum Havel (ið sum kunnugt er forseti í Tjekkoslo- vakínum) >Sonning-heið- urslønina« handaða á lærda háskúlanum í Keypmannahavn. Takk- arreða hansara, ið ber heitið »Maktarinnar freisting«, lysir hvussu maktstødan hjå politik- arum kann verða og helst eisini verður »mis- nytt«. Lítið er at ivast í, at henda reða Havels hevur nógv meira at siga okkum føroyingum, ið kenna politikararnar at siga persónliga, enn »meiniga fólkinum< í teimum stóru londunum, ið yvirhevur bert kenna sínar politikarar gjøgn- um sjónvarpið, og har kunnugt aftanfyri glæsi- ligar gekkaskortar. Royn nú, samstundis sum tú lesur hesa reðu Havels, at ímynda tær okkara topppolitikarar, soleiðis sum tú hevur lært at kenna teir, og eg skal lova tær, at tá tú hevur lisið reðuna, so kemur tú helst — eðru- megin: At skilja orsek- ina til mangar fyri teg áður gátuferar politisk avgerðir nógv, nógv betur — og hinumegin: Av fullum hjarta at ynskja, at vit hevdu politikarar „úr sama bergi brotnir« sum Vac- lav Havel. Tormóður Dahl 3 u 1 iandsstyrislund nar nytt var av lógaruppskot, sum stersta týdningi fyri landið nógv ár fram- yvir, skuldi viðgerast, bert tí hann hevði tanna- pínu, og mátti sita hjá tannlæknanum allan fyrrapartin og bíða til hann slapp framat. Hann syrgir tí fyri — upp á land- sins besta — at tannlækn- in er tekur, so honum ikki nýtist at bíða. Havel nevnir nú fleiri onn- ur dømi um frammihjårætt- indi — eitt nú skrivarar, tæn- arar, kokkar, bil við egnum bilstjóra og lúður í bilinum, so honum er loyvt at koyra móti reyða ljósinum og skjót- ari enn lógin heimilar o.s.fr. Hann tekur síðani samanum og sigur: Eg gangi til serstakan lækna, mær nýtis telefonnummarið, um eg il tosa við onkran, stutt sagt: Eg livi í verð teirra við frammíhjárættindum, teirra við undantaksloyv- um, teirra vardu — í verð teirra stóru og kendu, sum ikki longur vita hvussu nógv ein ferðaseðil við sporvogninum ella eitt pund av smeri kostar, hvussu tú kókar kaffi, ella koyrir bil ella hvussu tú telefonerar. Jú, eg livi so- statt júst á markinum til ta kommunistisku yvir- stættar-verð, sum eg alla mína tíð havi funnist at. Umberingar Ringast av øllum er at øll hesi rættindi hava sin skottrygga logikk. Eg hevði verið til låturs og verið rættvist fordemdur, um eg kom ov seint til ein fund av stórum týdningi fyri landið, tí eg sat og bíðaði hjá tannlæknanum, stóð í kjøt-bidirødum, kom ikki gjøgnum rustaða tele- fonsambandið í Prag, fekk ikki fatur á taxa, tí eg var ikki úr Vestur-heiminum og ikki átti dollars ofr. Men hvar endar logikkur- in og tað sum eyðsýnt er neyðugt, og hvar byrja umberingarnar? Hvar enda åhugamålini hjá fødi- landinum og hvar byrjar gleðin við at kunna skuld- seta verðina fyri egnu veikleikar? — Kenna vit, ýta tað við d, tá vit ikki longur tæna landinum, sum vit offra okkum fyri m.a. við at góðtaka frammihjå- rættindini, og tá vit byrja at hjúkla um egnu áhuga- mál, sum vit so umbera okkum við, at vit gera „upp á landsins besta«? Sama hvussu vælmein- andi tú vart í byrjanini, eitt má eg viðganga og tað er, at skal makt-menniskj- an yvirhevur megna at sundurbýta tílík viðbregd — nær tú tænir landinum og nær tær sjálvum — so er í hvussu so er neyðugt við sera gjøllum hugleið- ingum um tað, sum er far- ið fram, eins og tú mást megna at síggja teg sjálv- an við atfinningarsomum eygum uttanífrá. Eg royni alla tíðina at ímóti = teimum rættindunum, eg sjálvur r av, men eg ori ikki við vissu at siga, at tað altíð hevur eydnast mær at finna markið. Nærum uttan at vita tað, venur tú teg skjótt við hetta, skjótt við hatta, og at enda ert tú í vanda fyri at missa tíni annars væl royndu evni at meta um hvat sum er hvat. Enn einaferð: Í mínari maktsteðu illgiti eg stød- ugt meg sjálvan. Ja, meira enn tað — eg skilji nú bet- ur tey, ið byrja at vera við undirlutan í stríðnum móti maktarinnar freist- ing og sum á ein hættis- ligan hátt og í steðugt sterri mun draga fram egnu dýrd og byrja at venja seg við frammíhjá- rættindini, sum vóru hesi ein sjálvsagdur lutur — samstundis sum tey sann- føra seg sjálvan um at tey tæna feðilandinum. Samleikin (identiteturin) Í maktarinnar freisting finst nakað sera lúnskt, svikaligt og tvískilt. Ødrumegin veitir polit- iska valdið menniskjuni ein frálíkan meguleika til frá morgun til kveld at fáa váttað, at hon veruliga er til, at hon hevur sín sam- leika sum ógvuliga sjón- ligt við hverjum orði og D